1. Czytanie mapy w terenie

Transkrypcja OCR — wersja beta. Tekst zachowuje pisownię wydania z 1946 roku. Jeżeli zauważysz błąd rozpoznania, użyj odsyłacza „Edytuj stronę” na dole.

a) Na wzgórzu, skąd szeroki widok, zbiera się zastęp harcerski. Orientuje się mapę raz za pomocą busoli, to znów według znaków na mapie i ustala na niej stanowisko zastępu (patrz niżej). Następnie przy rozpatrywaniu okolicy wynajduje się to ten, to ów przedmiot terenu, z początku bliższy, potem coraz dalszy i odszukuje się odpowiedni jego znak na mapie; potem odwrotnie: wyrysowany przedmiot wyszukuje się w terenie.

W ten sposób poznaje się nie tylko szereg nowych znaków, ale mając możliwość na podstawie podziałki mapy obliczyć każdą odległość, ocenia się odległość przedmiotów terenu na oko, a kontroluje ocenę na podstawie mapy. Tym samym nauka czytania mapy połączona jest z ćwiczeniem w szacowaniu odległości. Znając odległość, można także obliczyć czas marszu do danego punktu.

Po skończonym ćwiczeniu należy zmienić punkt obserwacyjny, tj. przejść na inne wzgórze i stamtąd patrzeć w stronę dawnego stanowiska, czyli na tę samą, poprzednio obserwowaną okolicę, lecz ze strony przeciwnej. Jakżeż inaczej przedstawi się naszym oczom ta sama okolica!

Korzystanie z mapy w terenie

Chcąc użyć mapy w terenie, należy ją przede wszystkim «zorientować», tj. ułożyć tak, by odpowiednimi krawędziami określała zgodnie strony świata, co da się wykonać przez oznaczenie południka geograficznego (Pn-Pd). W zorientowanej mapie górna jej krawędź jest zwrócona na północ, dolna na południe, lewa na zachód, prawa na wschód. Wszystkie linie, wyrysowane na mapie, będą wówczas równoległe do odpowia-

Rys. 5.

dających im linij w terenie a linia, łącząca własne stanowisko na mapie ze znakiem jakiegoś przedmiotu terenu, w przedłużeniu swym padnie dokładnie na tenże przedmiot w terenie (rys. 5).

Z kolei należy oznaczyć własne stanowisko na mapie, czyli punkt terenu, w którym znajdujemy się w danej chwili.

Orientowanie mapy: a) Kompasem. Kładę kompas na mapie tak, by linia N—S (Pn-Pd) pokryła lub była równoległa do bocznej krawędzi mapy, przy czym litera N (Pn) ma być zwrócona ku górze mapy. Wówczas obracam mapę wraz z kompasem (nie zmieniając jego położenia) tak długo, aż biegun północny igły (czarny) padnie na N (Pn) kompasu. W końcu uwzględnia się «deklinację»

(p. str. 43), tj. skręca jeszcze mapę w prawo (tj. na wschód) o kąt, odpowiadający zboczeniu magnetycznemu danej okolicy. (Ponieważ deklinacja jest na ziemiach polskich niewielka, przeto nieuwzględnienie jej nie będzie wielkim błędem). Wtedy mapa jest zorientowana (rys. 5).

b) Zegarkiem itp. W braku kompasu znajduje kierunek Pn-Pd w sposób podany na str. 42 i według niego ustawiam mapę. W nocy można się posłużyć gwiazdą polarną.

c) Według znaków na mapie. Jeżeli w terenie znajduje się kilka wybitnych przedmiotów terenowych, oznaczonych na mapie, to «zorientuję» mapę obracając ją tak, by kierunki linij, łączących moje stanowisko z odpowiednimi znakami na mapie, pokryły się z odpowiednimi kierunkami w terenie (jak w rys. 5).

Rys. 6.

Częstokroć uda się to zrobić według kierunku gościńca, toru kolejowego itp. — po prostu nadaje się mapie takie położenie, by linia na niej pokryła linię w terenie (była do niej równoległa), rys. 6.

Czasem, w braku wybitnych przedmiotów w terenie bądź też wyraźnych linij, można zorientować mapę, porównując rysunek ukształtowania terenu na niej (linię warstwic, rysunek kresek) z formami wzniesień okolicznego terenu, co jednak wymaga większej wprawy.

Oznaczanie na mapie własnego stanowiska ogranicza się zwykle tylko do dokładnego jego oznaczenia (jeśli zajdzie potrzeba), gdyż z mapą w ręku nie chodzi się na oślep i harcerz winien zawsze wiedzieć, gdzie się mniej więcej znajduje.

a) Za pomocą domiaru. Jeżeli znajduje się na drodze, którą mam oznaczoną na mapie, wyszukuję na tejże drodze w terenie jakiś wybitny przedmiot (również oznaczony na mapie) i odmierzam krokami jego odległość od miejsca, w którym stoję (czasem wystarczy ocenić ją na oko). Odmierzoną odległość, po dostosowaniu jej do podziałki mapy, odcinam od znaku tego przedmiotu na mapie w kierunku ku sobie i odnaleziony punkt na mapie jest mym stanowiskiem. (Dla uniknięcia pomyłek lepiej przedtem zorientować mapę).

Przykład: Wybitnym przedmiotem na drodze, po której się poruszam, jest drogowskaz. Znajduje się ode mnie w odległości 320 kroków = 240 m. Jest zaznaczony na mapie. Ponieważ ta ma podziałkę 1:100.000, przeto 240 m wyniesie 24/100 cm, a więc około 2½ mm. Orientuję mapę i stwierdzam, że moje stanowisko na drodze znajduje się w odległości 2½ mm od znaku drogowskazu.

b) Przez wcinanie w bok. Jeżeli na drodze nie ma wybitnego przedmiotu orientacyjnego (jak pod a), lecz jest w pobliżu drogi kościół, wiatrak itp., również oznaczony na mapie, wtedy orientuję mapę i celuję linijką przez znak na mapie ku odpowiedniemu przedmiotowi w terenie. W punkcie przecięcia się linii, poprowadzonej w tym kierunku, z linią drogi znajduje się moje stanowisko (rys. 7).

Rys. 7.

c) Przez wcinanie wstecz. Jeżeli jednak znajduje się w okolicy, gdzie nie ma drogi, oznaczonej na mapie (jak to było pod a i b), wówczas muszę wyznaczyć celowaniem przynajmniej dwa kierunki, które przecinając się na mapie oznaczają moje stanowisko. Wyszukuję przeto w okolicznym terenie kilka przedmiotów orientacyjnych i celując na nie kolejno przez odpowiednie znaki na mapie, prowadzę od tych znaków ołówkiem linie wstecz; punkt ich prze-

Rys. 8.

cięcia się będzie na mapie punktem, odpowiadającym memu stanowisku w terenie. Mogę przedtem zorientować mapę, co mi rzecz ułatwi, jednak opisany sposób postępowania jest jednocześnie orientowaniem mapy.

Jeżeli wcinam się wstecz od trzech przedmiotów terenu (co jest zabiegiem dokładniejszym), tworzących w terenie trójkąt, wewnątrz którego znajduje się moje stanowisko, to linie celowania na te punkty mogą się nie przeciąć w jednym punkcie (jak w rys. 9) i wówczas powstanie na mapie trójkącik, tzw. trójkąt błędu, wewnątrz którego już łatwiej odnaleźć własne stanowisko.

Jak z powyższych opisów widać, szukanie stanowiska na mapie przeprowadza się w podobny sposób, jak orientowanie mapy.

b) W inny dzień idzie zastęp w miejsce, gdzie nie tak łatwo oznaczyć swoje stanowisko na mapie. Ćwiczenie jak poprzednie, lecz zacznie się od ozna-

czania stanowiska zastępu. I raz wyszukuje się je, mając do rozporządzenia busolę dla zorientowania mapy, drugi raz jej nie mając — raz znając drogę, na której zastęp stoi, drugi raz nie znając nawet linii, po której zastęp się porusza itp. — jednym słowem,

Rys. 9.

stwarzając zastępowi różne, to łatwiejsze, to trudniejsze warunki dla wyszukania stanowiska. Potem opisuje się widziany teren, wyszukując w nim najważniejsze formy, rzeki z przejściami, pokrycie, linie komunikacyjne itd., i porównuje się rzecz widzianą z mapą.

c) Z innego punktu obserwacyjnego zastęp wyszukuje w terenie przedmiot lub punkt wskazany na mapie albo odwrotnie wyszukuje na mapie, punkt wskazany w terenie. (W obu wypadkach należy naprzód mapę zorientować i znaleźć na niej własne stanowisko. Następnie w pierwszym wypadku wyznaczam kierunek szukanego przedmiotu, łącząc krawędzią linią własne stanowisko ze znakiem przedmiotu na mapie — w przedłużeniu tej linii leży w terenie szu-

kany przedmiot. W drugim wypadku celuję przez stanowisko na mapie na przedmiot w terenie — na tej linii znajduje się znak danego przedmiotu na mapie).

Również oblicza zastęp na podstawie mapy różnicę wysokości między punktem wskazanym w terenie a własnym stanowiskiem. (Po zorientowaniu mapy i ustaleniu na niej stanowiska oraz wskazanego punktu odczytuję wysokości bezwzględne stanowiska i wskazanego punktu i obliczam różnicę).

Ustala też na podstawie mapy, co powinno być widoczne z zajmowanego punktu obserwacyjnego i kontroluje to przez obserwację terenu itp. — jednym słowem w terenie powtarza się i rozszerza ćwiczenia w czytaniu mapy, przeprowadzone poprzednio w izbie.

d) Tego rodzaju wgląd w teren, czyli porównywanie mapy z okolicą, uprawia z kolei zastęp podczas marszu z początku w znanej okolicy, a potem w terenie nieznanym sobie lub nieprzejrzystym albo górzystym. Drogę odbywa się wtedy odcinkami od jednego punktu obserwacyjnego, tj. od punktu z szerokim widokiem wokół, do drugiego. Na końcu każdego odcinka orientuje się mapę, oznacza stanowisko przez porównanie jej z okolicą i rzuca okiem na następny z kolei odcinek drogi.

Po drodze zwraca się uwagę na napotykane wybitne przedmioty (wieża, komin, ciekawe ukształtowanie terenu itp.), porównuje się ustawicznie rzeczy widziane z mapą i stara się zapamiętać ich położenie, przy czym często ogląda się już przebytą drogę, ażeby móc ją rozpoznać przy marszu powrotnym.

Źródło skanu: Polona / Biblioteka Narodowa, oznaczenie „Domena publiczna”. Zobacz skan — strony PDF 52–58.