# Próby wodzów L. Ungeheuer, Lwów: „Skaut”, 1935. Źródło: https://polona.pl/item-view/55e3bbc2-7804-485e-88c7-e9c7ebf672bf?page=0 — Domena Publiczna według rekordu Polony. > **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Ruch ma prężność i zdolność rozwijania się wewnętrznego i ekspandowania nazewnątrz, jeżeli jego hasła są mocne i ciągle żywotne, posiada dzielnych wodzów, rozporządza konkretnemi metodami i środkami do realizowania głoszonych haseł, skupia jednostki aktywne, zapalne i wytrwałe, ma zapewniony stały dopływ nowych członków. Warunki te pozostają ze sobą w ścisłej zależności, co też jest powodem, że jeżeli tu i ówdzie ruch się załamie — nie można go wówczas podtrzymać doraźnemi pociągnięciami. Tam, gdzie choćby jeden z tych warunków nie dopisuje, następuje kolejne odpadanie innych — ruch słabnie. Naprzykład: brak wodzów pociąga za sobą niejasne podawanie haseł, wypaczanie metod i środków działania, które znowu pociągają za sobą wykruszanie się z Ruchu jednostek aktywnych i wartościowych a zarazem zatamowują dopływ nowych jednostek, nie wykazując w praktyce swej atrakcyjności. Podobnie jeżeli braknie w Ruchu metody i środków, harcerze nie mają sposobów osiągania podawanych haseł, realizowania ich, tracą wiarę w nie, wodzowie pozbawieni są możliwości ujęcia inicjatywy jednostek, tworzy się zamęt, szukanie sposobów na własną rękę, nierzadko dochodzi się do haseł sprzecznych z harcerskiemi ideami, ruch się zatraca, uciekają aktywniejsze jednostki. Jeżeli gromada jako organizacja się trzyma, to napływają do niej jednostki niedołężne, słabsze, mniej wartościowe, pozwalające narzucić sobie organizację a nie zaznać Ruchu. Ruch i organizacja muszą się wziąć za ręce, aby stworzyć żywą, mocną a zarazem zwartą całość. Przerost organizacji zabija Ruch. Gdzie niema ruchu, tam traci sens istnienia organizacja. Przerost Ruchu, wybujanie ponad siły organizacji rozbija ją, czyniąc Ruch nieuchwytnym, mało zwartym. Organizacja jest znacznie łatwiejsza do stworzenia, niż ruch, dlatego, gdy ruch słabnie z jakiegokolwiek powodu odruchowo prawie chcemy go ratować, usprawniając jeszcze bardziej organizację. Odruch ten zupełnie niewłaściwy i tem niebezpieczniejszy, że pozornie sprawę poprawia, życie harcerskie wzmaga. Naprzykład: z powodu braku zastępowych słabnie życie w zastępach. Drużynowy bierze wszystko w swoje ręce, prowadzi życie całą gromadą, udoskonala agendy drużyny, urządza imprezy, wycieczki, ćwiczenia tej gromady i t. p. Włożywszy w tę pracę ogromną ilość sił i czasu, może uzyskać pozory życia harcerskiego, z daleka widziana drużyna wygląda na bardzo ruchliwą, sprawną, zgraną, efektowną. Ale będą to tylko pozory ruchu, wynik dobrej organizacji, efekt wysiłku jednostki, nie będzie to zbiorowym tworem wszystkich — nie będzie ruchem — bo brakło wodzów i systemu. Pozory te są tak złudne, dając chwilowo pewien efekt, że pozwalają się wprowadzić w błąd niejednemu harcmistrzowi ¹). Zaryzykuję twierdzenie, że wiele gromad harcerskich i ich wodzów jest na tej błędnej drodze. Harmistrz świadom istoty Ruchu harcerskiego ma możliwość szybkiego wyczucia kierunku, pobudzenia życia, nadania mu mocy, prężności, sprawności. Wzmacniając poszczególne czynniki Ruchu wymienione na początku, musi zdobyć się na taki wpływ na te czynniki, aby przy ich pomocy opanować całość życia gromady, stery Ruchu skupić w swoim ręku. Zagadnienia te sprowadzają się zatem do wyrobienia starszyzny, (harcmistrzów i wodzów), któraby była w stanie władać nie tylko organizacją ale przedewszystkiem temi pięcioma czynnikami Ruchu. Praca niniejsza ma za zadanie wykazać w poszczególnych gawędach istotę Ruchu Harcerskiego.

Źródło: strony drukowane 7–9; strony PDF 13–15. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Harcerstwo powstało jako ruch młodych ludzi, rwących się w poczuciu prawości ku najwyższym ideałom ludzkości. Na niebotyczne ideały harcerstwo wejrzało odważnie. Całą swoją zbiorową wolę zwraca w kierunku ideału. Zapał i inicjatywa młodości pragną się wyrazić w zdobywaniu nowych wartości prowadzących do ideału. Tworzą się hasła Ruchu. Ruch skupia, organizuje wszelkie środki i sposoby do realizowania haseł. Tworzy bogate, barwne, wszechstronne życie. Określa swoje stanowisko w życiu. Buduje swój własny zrąb etyczny. Każdy harcerz przechodzi niejako trzy etapy w drodze do ideału. **Etap pierwszy.** Przychodząc do ruchu styka się z życiem harcerskiem. Nie musi, nawet nie powinien rozumieć ani haseł ani ideałów. Wystarcza na początek, że je podświadomie odczuwa. Etyka Ruchu wyraża się w opinii grupy (zastępu), kontrolując stanowisko harcerza w jego poszczególnych poczynaniach. **Wyrabia się TYP.** **Etap drugi.** Typ harcerski pod kontrolą opinii grupy przyjął na siebie tryb życia harcerskiego. Życie to zaczyna go przekonywać o zasadniczych swoich wartościach. Harcerz odczuwa coraz mocniej potrzebę ideału — zaczyna o nim marzyć. Podświadomie szuka wartości prowadzących go do ideału. W tym okresie życia harcerza zjawiają się hasła Ruchu. Okrzyki bojowe życia: Nie przez kontemplację, nie przez mędrkowanie, ani przez lenistwo, ale przez wszechstronne życie, a więc bohaterstwo ducha, zdobycie zdrowego i szerokiego poglądu na świat, przez zdrowie ciała! Jeżeli harcerz ustosunkuje się pozytywnie do haseł Ruchu — to w zdrowym zastępie Ruch go pochłonie. — Harcerz realizuje hasła swoje. Tworzy się **CHARAKTER**. Etap trzeci. Harcerz wyczuwa już, że tak powiem, zbliska swój ideał — ideał swojego Ruchu. Wydobył z siebie takie wartości, które mu pozwalają pewnie iść naprzód. Poczucie pewności własnych wartości, sił swoich, każe mu oglądać się na gromadę bliźnich, niezawsze znających Hasło. — Każe mu krzyczeć całą piersią przepełnionem uczuciem bliskości szczęścia — ideału. — Za mną! Hura! — Rodzi się **WÓDZ**.

Źródło: strony drukowane 9–10; strony PDF 15–16. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Człowiek. Najpiękniejszy twór ziemski. Marzysz? — Szukasz sensu istnienia. Opanowują Cię jakieś nieokreślone tęsknoty. Z duszy Twojej wyzwalają się najlepsze porywy, najszlachetniejsze uczucia. Prężą się siły Ducha Twego ku jakimś nieokreślonym, tajemniczym szczytom ideału. Odczuwasz w swej podświadomości, jakieś potężne moce, które chcą się wspiąć na wyżyny — z wyżyn tych panować, tworzyć, żyć. Wartości te wyzwalają się z Ciebie, wyciągasz ramiona ku życiu i wołasz: Kocham życie, piękne, dobre, sprawiedliwe. Co Cię pędzi, co Cię woła na te szczyty? — Drzemiąca w Tobie najwyższa wartość wszech-życia: Miłość. Jest najcenniejszą treścią Ducha Twego! Wyrazi się Dobrem, Pięknem i Prawdą w życiu Twojem. Z mocy się rodzi i moc daje życiu wszelakiemu. Tworzy, buduje Ideał Twój: Szczęście wszystkiego stworzenia.

Źródło: strony drukowane 10–11; strony PDF 16–17. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Ideałem wodza osiągalnym w większej lub mniejszej mierze jest szczęście w najszerszem znaczeniu, szczęście ludzkości. Ludzkość jest zorganizowana ze społeczeństw, rodzin i jednostek, ideałem harcerza będzie zatem szczęście społeczeństw, rodzin i poszczególnych ludzi. Zasadniczo chodzi o jednostki, bo szczęście jednostki jest koniecznym warunkiem szczęścia całości. Szczęściem nazwijmy taką doskonałość ogółu sił człowieka, która pozwala urzeczywistniać jego marzenia, realizować idee przewodnie. Poczucie siły jest cząstką szczęścia. Na pełnię szczęścia składają się wszystkie siły ducha, umysłu i ciała. Sił tych nikt nam nie da, nie zdobędziemy ich gdzieś w odosobnieniu. Siły te drzemią na dnie naszej istoty, musimy je wydobyć, rozwinąć i zahartować w ogniu życia, któremu przecie mają służyć. Im więcej sił dobędziemy, tem rozleglejsze będzie nasze życie, tem większe szanse osiągnięcia pełni szczęścia.

Źródło: strony drukowane 11; strony PDF 17. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Drogę do doskonałości harcerstwo wybiera najkrótszą, choć najtrudniejszą. Pójście przebojem przez życie, które co krok rzuca nam pod nogi przeszkody, zmusza nas do stworzenia sobie programu życiowego. Aby taki program ułożyć, musi harcerz mieć wiarę w ten plan, musi uwierzyć w jego powodzenie. Wiara ta wypłynie tylko ze znajomości samego siebie, tylko z poczucia wielkości i jakości sił ducha, umysłu i ciała. Harcerz musi wiedzieć, odczuć, jakiej miary siły zdoła wydobyć, gdy spotka go taka czy inna przeciwność. Do poznania sił prowadzi Harcerstwo przez życie ruchliwe, szerokie, pełne przygód, bogate w różne sytuacje życiowe. Musi to być takie życie, w którym wszystkie instynkty harcerza, wszelkie władze ducha, umysłu i ciała zdane będą na próbę. Harcerstwo nie może omijać żadnej dziedziny życia ludzkiego, choćby próba miała być ciężka, choćby początkowo klęski ponosić wypadło.

Źródło: strony drukowane 12; strony PDF 18. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Życie jest przedziwnym splotem prac wykonywanych przez siły Przyrody i istot żyjących zarówno w dziedzinie ducha jak i materji. Tajemniczą myśl wszechżycia musi harcerz poznać, aby w życiu tem móc przebojem drogę swoją torować, aby nie dać się zgnieść jego mocom, by moce te opanować, uczynić sobie posłuszni. Każdy poszczególny akt życia, będący, jak wspomniałem dziełem motywów dobrych i złych, rozmyślnych i przypadkowych jest trudny przez tę właśnie ich złożoność. Stawiają one harcerza bądź w sytuacji pozytywnej, bezpośrednio sprzyjającej, bądź też stawiają go przed przeszkodą, którą musi zdobyć. Zmuszają go do tego jego nastawienie ideowe, program życiowy, instynkty, wreszcie żądza walki i zdobywania. Musi tedy harcerz siłom przeszkody przeciwstawić siły własne; a) siły takiej miary, aby dały zwycięstwo w tej walce, b) te siły, które właśnie w danym wypadku są potrzebne. Siły te raz dobyte stanowią dla harcerza moc, jakiej przeszkoda oprzeć się nie zdoła. Zdolność szybkiego dobywania i rzucenia w walkę takich mocy, które zawsze i pewnie dają zwycięstwo jest dzielnością harcerza.

Źródło: strony drukowane 12–13; strony PDF 18–19. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Wartość Ruchu harcerskiego polega na tem, że głosząc idee i hasła, hasła te w praktyce realizuje. Rzuciliśmy hasło zdobycia dzielności. Harcerzowi stwarzamy takie warunki życia harcerskiego, aby go zmuszały do wykazywania swoich wartości sił, dzielności. Są trzy czynniki wpływów, którym podlega każdy harcerz, biorący czynny udział w życiu Ruchu: przygoda, zastęp, wódz. Wykorzystując zamiłowania, dążenia, i inicjatywę jednostek, harcerstwo ujmuje życie w formę harców. Harcem nazywać będziemy taki akt życia harcerskiej gromady, w którym występują te trzy czynniki. Przypatrzmy się jak one oddziaływują na siebie i na życie harcerza. Weźmy pod uwagę wycinek życia harcerskiego zastępu — jakiś harc, a w następnych gawędach omowimy te czynniki bardziej szczegółowo. **przygoda** stawia przed harcerzem jakąś zaporę (problem, zjawisko), zamyka mu nagle drogę swojem Nieznanem. Ządza poznania i doznania, burzy odrazu normalny układ sił duchowych, umysłowych czy fizycznych. Budzą się instynkty, świadomość bliskości nieznanego, powoduje bunt sił. Powstaje wola walki. Wyzwala się gwałtownie jakieś bohaterstwo zbrojne w siły — złe i dobre, bez wyboru, — by je przeciwstawić nieznanemu. Następuje zmierzenie sił i starcie się z mocą nieznaną. Tutaj zaczyna działać **zastęp** Braterska gromada, idąca w te same hasła, emanuje pewną zdrową opinią zbiorową dzielności. Siły harcerza, jego wartości dodatnie i ujemne, tak doskonale wydobyte na wierzch, stykają się z wartościami innych indywidualności w zastępie, podpadają pod sąd czy uznanie zdrowej opinii. Siły dobre stają uznane przy tej opinii, natomiast złe siły skompromitowane i potępione przez tę opinię, cofają się. Pozostałe wartości stanowią teraz dla harcerza pozytywną siłę, prowadzącą pewnie i sprawnie do zwycięstwa. Po takim harcu, gdy nastrój przygody minie, dobyte wartości zapadają się niejako wgląb, tworząc pewien kompleks sił teraz już zbratanych wspólnem przeżyciem. W podobnej przygodzie siły te będą miały skłonność wystąpić razem. Złe siły wycofane z walki pozostaną w głębi jako pognębiony szczątek ułomności. Złe instynkty, jeżeli zechcą w przyszłości wyjść na przygodę, to tylko jako wartości wysublimowane, uszlachetnione. Trzecim czynnikiem wpływającym na przebieg harcu jest: **wódz** Tak, jak opinja grupy (Duch zastępu) reprezentuje ideały, tak wódz — zastępowy reprezentuje hasło. Najistotniejszą jego troską jest to, aby wzmoc ducha zastępu, aby wiara w siły rosła u harcerza, tak prowadzić na harce, aby się przez odpowiednie przygody wspomniane kompleksy sił tworzyły, aby zostały uszlachetnione złe instynkty a wykorzystane dobre. Przy każdym następnym harcu dobyte siły zapadają się w głąb coraz mniej, wreszcie pozostają na wierzchu, niejako pod ręką, zdolne do działania nawet bez silnych bodźców — automatycznie. Mówimy wtedy, że tworzą one zasadę postępowania. Takie dopiero siły posiadają dla harcerza największą wartość, bo posłuszne dobrej woli weszły w nałóg walki z przeciwnością.

Źródło: strony drukowane 13–15; strony PDF 19–21. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Proces kształcenia dzielności harcerza omówiony w poprzedniej gawędzie, starajmy się wykreślić dla lepszego jego uprzytomnienia a także dla wyciągnięcia odpowiednich wniosków. Najlepiej i najjaśniej przedstawi się nam wykres dzielności jako funkcja siły i czasu. Na szkicu pierwszym widzimy biegnące życie harcerza po linji obojętnej O A₁. W momencie A₁ następuje wstrząs wewnętrzny przed przeszkodą X. Dobywają się siły na linji AB₁. Napięcie sił wzrasta. Kąt nachylenia tej linji charakteryzuje łatwość z jaką dobywają się te siły. Im bardziej pionowa jest ta linja, a kąt α większy tem łatwiej wyzwalają się siły przeciw przygodzie. Na przestrzeni B D₁ odbywa się oddziaływanie zastępu. Kąt nachylenia tej linji β mówi nam w jakim stopniu harcerz z tego oddziaływania korzysta. W punkcie C₁ następuje starcie z siłą przygody. Punkt D₁ jest punktem refleksji, poczucia zwycięstwa i uznania zastępu. Na przestrzeni D₁E₁ zapadają się wartości harcerza, ale już nie do pierwotnego poziomu, pozostają na poziomie wyższym. Kąt nachylenia tej linji γ określa w jakim stopniu dana indywidualność poczucie siły zatrzymuje E₁e₁ jest wartością siły, pozostałą jako dorobek po przygodzie. Linją E₁A₂ biegnie życie harcerza znowu spokojnie.

Szkic 1. Wykres przebiegu harcu i zmian sił harcerza. Skan: s. 16.

Jeżelibyśmy postawili harcerza przed taką samą przygodą X 2, to (szkic 2) wysiłek jego do wydobycia siły A₂B₂ będzie znacznie mniejszy, a siły zapadać się będą znacznie wolniej (kąt γ), zatrzymując się w punkcie E i osiągnie trwałą wartość E e. Przez kolejne harce 3, 4, 5... (szkic 3) dochodzimy do tego, że przeszkody takie jak X1 X2 X3 brać będziemy bez większych wysiłków. Wódz-zastępowy może wpłynąć na przyśpieszenie tego procesu, zanim bowiem siły spadną do pewnego poziomu prowadzi na następny harc, wprowadza nową przygodę (szkic 4) i to przygodę trudniejszą.

Szkic 2. Przeszkoda wymagająca większego wysiłku. Skan: s. 17.

Szkic 3. Kolejne harce i narastanie sił. Skan: s. 17.

Szkic 4. Rozwój dzielności przez kolejne przygody. Skan: s. 17.

Pomijając teraz szczegóły rysunku zobaczymy (szkic nr. 4), że linja dzielności w przygodzie „c” i dzielności trwałej „e” wznosić się będą teraz znacznie szybciej. W rzeczywistości proces ten jest znacznie bardziej złożony, każdy nowy harc o tymsamym charakterze, stwarza nowe możliwości, tworzy nowe kompleksy sił. Aby harce dały w sumie pełnię życia, muszą wprowadzać ogromną ilość różnych przygód we wszystkich dziedzinach tego życia, wtedy dopiero dadzą jako konkretny rezultat — ogólną dzielność harcerza — wypełnią hasło Ruchu.

Źródło: strony drukowane 15–18; strony PDF 21–24. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Jeżeli przyjmujemy jednostkę do Harcerstwa, to temsamem jednostka ta przyjmuje na siebie ideologię naszego ruchu. Rzeczą wodza jest tak postawić życie zastępu, aby ten harcerz miał możliwość hasła zasłyszane w harcerstwie realizować. Jeżeli takiemu młodzieńcowi wstępującemu w nasze szeregi pokażemy szczytne ideały nasze, nałożymy przytem nań obowiązek postępowania według pewnych wytycznych ideowych (Przyrzeczenie i prawo harcerskie), a nie damy mu możliwości nabierania sił w tym naszym Ruchu i przez kształtowanie swojej osobowości zbliżania się do doskonałości opowiedzianej ideałami — popełnimy względem tej jednostki zwyczajne oszustwo. Pokazujemy szczyty a nie dajemy środków ani sposobów dostania się na nie. Chłopiec przychodzi do nas z entuzjazmem, z dobrą wiarą, z tęsknotami młodości, które są przecie najpiękniejszą i najcenniejszą kartą jego życia — odchodzi złamany, zniechęcony nietylko do harcerstwa ale wogóle do jakichkolwiek nastawień ideowych. Stokroć lepiej było dlań wejść do innej organizacji, gdzie ideały nie byłyby tak niebosiężne jak nasze, nie mające wielkich pretensyj wychowawczych. Stawianie przed chłopcem ostrych reguł i przepisów z obowiązkiem surowym przestrzegania, a nie dawanie mu możności nabierania sił, patrzenie przez palce na to, gdy harcerz te przepisy obchodzi i do obchodzenia nawyka — jest potworną zbrodnią na takiej jednostce, która zostawiona samej sobie, urobiłaby się w życiu a nie postradała marzeń o ideale. Jeżeli harcerz poczuje, że jego marzenia o harcerstwie zostały przez marną rzeczywistość wegetowania zastępu zawiedzione i z tego powodu odejść pragnie — niech odchodzi póki czas. Niesłychanym błędem jest przetrzymywanie chłopców przez drużynowego, świadczące tylko o niedołęstwie pseudowodów. Zastępy marne, szkolarskie, bez życia, bez ducha i ich zastępowi, są największymi szkodnikami nie tylko dla chłopców, ale także dla Ruchu harcerskiego, organizacji i społeczeństwa.

Źródło: strony drukowane 18–19; strony PDF 24–25. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Cechą charakteryzującą Harcerstwo jako ruch jest hasło zdobycia ideału, hasło oparte o drzemiącą w duszy ludzkiej żądzę poznania i doznania — ducha harcu. Kto ducha harcu nie posiada, kto niema pragnień szukania przygód, zdobywania przeszkód, kto niema odwagi wspinać się na szczyty, kto woli spokojne i wygodne życie, kto nie zna trudów, porażek i zwycięstw — harcerzem nie będzie. Harcerstwo zaczyna się tam, gdzie młody człowiek zaczyna szukać własnych dróg, a kończy wtedy, gdy przestaje nabierać sił, gdy w życiu siłą się już nie zaznacza. O tem, czy harcerstwo się dla kogoś kończy, może powiedzieć tylko dana jednostka. Nie możemy określić do jakiego wieku ma sięgać harcerstwo. Jako Ruch jest bezsprzecznie na całe życie, co wynika ze wszystkich poprzednich rozważań. Jeżeli ktoś opuszcza naszą organizację, a hasło nasze uznaje i za niem idzie — pozostaje nadal harcerzem. Z pośród Przyjaciół Harcerzy, ci są dla nas najbliżsi, którzy nie dla pięknych ideałów, jakichś zasług czy innych względów mają dla Harcerstwa sentyment, ale ci, którzy sami hasło nasze realizują w życiu codziennem. Ci wszyscy, którzy wytrwale dzielność zdobywają. Ci Przyjaciele należą do Ruchu. Opinja taka powinna być powszechną. ## zwartość Zastęp harcerski składa się z jednostek, z których każda przedstawia pewną indywidualność, rozwijającą się i uspołeczniającą w harcech. Aby zastęp mógł ogarnąć i skorelować wszystkie indywidualności w niem się zaznaczające, może ich w sobie pomieścić tylko ograniczoną ilość. Jednostka odosobniona przedstawia ogólnie biorąc czystą pracę — działanie. Dwóch harcerzy reprezentuje już współpracę — współdziałanie. Gdzie się zejdzie trzech, tam obok pracy i współpracy zaczyna się gra. To już jest grupa. W dużych zespołach elementy pracy ustępują miejsca zabawie. W wieku zuchowym, gdzie indywidualności są mało wyrobione, a dominuje u chłopca zamiłowanie do zabaw w dużej grupie, harcerstwo przewiduje gromady liczne, od kilkunastu do kilkudziesięciu zuchów. Zucha interesuje gromada jako całość, jako środowisko zabawy — dostrzega on jedynie indywidualność wodzireja i łatwo ulega jego wpływowi. W wieku harcerskim indywidualności zaczynają wyrastać, pragną się w grupie zaznaczyć. Chłopcy wolą chodzić ze sobą w mniejszej grupie, w zwartym zespole. Indywidualność każdego z zastępu musi leżeć niejako w polu dostrzegalności harcerza. Najlepiej czuje się w szóstkę lub w siódemkę. Wtedy indywidualności poszczególnych harcerzy mogą się z sobą stykać, ścierać, wyrównywać, bratać i uspołeczniać. Harcerz bowiem pragnie w tym wieku nie tylko zaznaczyć się w swojej grupie, ale także pragnie, aby i grupa nań oddziałała. Może podświadomie pragnie, aby zastęp idący w te same co on hasła stanął przy nim w walce o te hasła. On też solidarnie staje w szyku, dodając do wspólnego majątku sił, siły przez siebie zdobyte. Dzielność jednych pobudza siły drugich. Wiek chłopców starszych, którzy nabrali już nieco sił do górniejszych lotów, charakteryzuje się pewnym niepokojem duchowym. Czy ideały i hasła są właściwe? Czy są jego własnością? Czy niema lepszych haseł? Chłopiec zaczyna kontrolować swój stosunek do życia, gorączkowo pragnie umocnić w niem swoje stanowisko, dojrzewa fizycznie i umysłowo. Krytycznie ustosunkowuje się do wszelkich autorytetów, sam szuka własnego, chce go zdobyć i uznać. Ma już przecie niebawem pójść w życie szerszego społeczeństwa, a życie to oparte jest na mocnych autorytetach. Gorący to czas dla starszego chłopca. Zastęp jego musi się zewrzeć bardziej jeszcze — albo rozlecieć. Bo i starcia są mocniejsze, wyrównywanie trudniejsze, a współdziałanie konieczne. W tym czasie w zastępie zarysowują się tendencje do tworzenia trójek, dających możliwość dużego zwarcia się, odosobnienia od ogółu, próbowania sił potrzebnych do wypłynięcia na szerokie wody życia.

Źródło: strony drukowane 19–21; strony PDF 25–27. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Do zagadnień ideowych podchodzimy w Harcerstwie od strony duchowej harcerza. Zrywamy z głądzeniem, z narzucaniem chłopcu pewnych ideałów — wolimy, aby do nich doszedł sam. Chcemy, aby harcerz odkrył sam te ideały w swojej duszy, bo wtedy będą one jego rzeczywistą własnością. Zbyt wiele mówić o ideałach w harcerstwie nie warto. Narzucone mogą być pojęte i przyjęte pobieżnie, płytko. Zrywamy stanowczo ze sposobami impresji i równoczesnej profilaktyki. Nie chcemy ani harcerzowi przemocą wciskać do głowy ideałów, ani też murem chronić go przed życiem. Przeciwnie, chcemy, aby marzenia jego same mu się objawiły, wartości jego pozytywne same się dobyły z jego własnego wysiłku. Marzenia młodości mają znacznie więcej siły i polotu niż nasze nieudolne czasem i metne gawędy ideowe. Są jednak chwile, kiedy harcerz w braterskiej atmosferze sam chce wypowiedzieć swoje tęskonty za ideałem. Zdarza się to najczęściej po jakichś drobnych choćby sukcesach ducha, w odpowiednim nastroju. Wtedy gawęda się sama tłumaczy. Rutyna nakazująca na każdej zbiórce gadanie górnolotne jest raczej szkodliwa niż pożyteczna. Gawęda ideowa musi się łączyć z nastawieniem chwilowem, jakiemś przeżyciem, wzruszeniem. Musi być wypowiedzeniem się tęsknot poszczególnych harcerzy, wspólnem marzeniem całej gromady. Kiedy (ideowi zresztą) chłopcy najlepiej się zabawiają, pada jakaś komenda, a po niej mówi się coś pięknie i wzniosłe, zwykłe długo, ale to tylko zastępowy mówi czy drużynowy, robota ta, obniża tylko autorytet samych idei nie mówiąc już o wodzu. W ogólności gawęda jest nie tylko wtedy, gdy w niej biorą udział wszyscy bez wyjątku harcerze gromady, niekoniecznie przez zabieranie głosu, ale przez przeżywanie tego, o czem się mówi. Inaczej jest uważana za wykład, za coś, co się im narzuca, za nieszkodliwego intruza. Wtedy to harcerze (podświadomie może) wszystkie te piękne i wzniosłe zresztą rzeczy przymierzają do mówiącego. W gawędzie naszej: raczej do siebie. Wtedy to powstaje, że się tak wyraże haro duchowy, mający duże znaczenie dla kształtowania się ideowego profilu harcerza. Najpotężniejszym czynnikiem ten profil znaczącym są refleksje po aktach życia konkretnego — harcach (oczywiście najszerzej pojętych). Harce znaczą ten profil punktami, gawęda zaś łączy te punkty.

Źródło: strony drukowane 22–23; strony PDF 28–29. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Dobre zrozumienie procesów, jakie się odbywają w życiu państwa, społeczeństwa, narodu, człowieka, przyrodzie, technice i t. p. i zdolność zajęcia w przejawach tego życia własnego niezależnego stanowiska, składa się na światopogląd człowieka. Harcerstwo zajmuje czynne stanowisko w budowaniu światopoglądu harcerza. Pomysł przewodni harców przewiduje: a) poznanie pewnej ilości faktów życia, odkrywanie jego tajemnic. b) zdobycie umiejętności wiązania tych faktów w kompleksy przyczynowe. c) zdobycie własnego stanowiska w poszczególnych przejawach życia. Harcerz odkrywa tajemnicę życia w przygodzie opisanej w poprzednich gawędach. Przez przygodę rozumiemy już odkrywanie wszystkiego, co nieznane. Widnokręgi działania harcerstwa nie ograniczają się do jakichś wybranych dziedzin życia, przeciwnie, obejmują i muszą w myśl swoich głównych założeń obejmować wszelkie dziedziny życia współczesnego, odpowiadającego zainteresowaniom harcerzy w danym młody, ciekawy, pełen inicjatywy skaut? Co go za- ich wieku. Kto wie, na jakie pomysły wpaść może ciekawi? Co poznać zapragnie? Po każdej takiej przygodzie następuje refleksja w mniejszym stopniu u młodszych, w dużym u starszych. Specjalnie w wieku, w którym się kształtuje pogląd na życie i rzeczy, a więc w wieku starszych chłopców, musimy się starać o to, aby obok przygód dać harcerzowi pewne odosobnienie potrzebne do reflektywnej oceny poznanego zjawiska czy rzeczy. Harcerz przeżywa wówczas harc swój po raz wtóry, zbiera wrażenia, przeżycia, zdarzenia, łączy w grupy, kojarzy w związki przyczynowe. Potem chciałby zająć własne stanowisko w poznanym przejawie, chce skontrolować swoje sądy, dyskutuje chętnie ze współtowarzyszami tychsamych harców. Niejednokrotnie przyjdzie mu zapoznać się z historią pewnych idei, zasad, zjawisk w przyrodzie i życiu człowieka, — użyje literatury. Z gawędy tej można wyciągnąć wskazówki praktyczne do urządzenia życia zastępu w okresie jego wielkich przygód — a specjalnie na obozach kształcących wodzów harcerskich.

Źródło: strony drukowane 23–24; strony PDF 29–30. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Bytowanie w warunkach, jakie stwarza przyroda żywa i martwa, ma ogromny wpływ na kształtowanie się dzielności harcerza. Siłom przyrody i jej tworom jest zmuszony harcerz przeciwstawiać swoje siły i swoje twory. Jeżeli np. wartkość i głębokość potoku stanowi pewną siłę przyrody, a tworem jej jest sam potok, woda, jeżeli potok ten jest przeszkodą na drodze harcerza, to harcerz przeciwstawia siłę przyrody swoją własną, a więc spryt, pomysłowość, siłę mięśni i sprawność potrzebną do zbudowania własnego tworu: kładki, przy równoczesnem wykorzystaniu innych tworów przyrody, jak: drzewo, kamienie, kora, i jej sił jak: ciężar, spoistość, twardość, wytrzymałość i t. p. Widać zatem, że technika, ma dla harcerza ścisły związek z przyrodą. Poznajemy siły przyrody, ujarzmiamy je własnemi siłami i każemy sobie służyć. Wzbogacamy w ten sposób ilość naszych dyspozycji, zaoszczędzając inne siły własne, które użyte w danym wypadku byłyby albo mało sprawne albo nieekonomiczne. Wyobraźmy sobie, że kładka ma łączyć obóz zastępu z źródłem do picia wody. Przebywanie potoku wpływ, czy choćby wśród, byłoby może początkowo zajmujące, ale później spowszedniałoby i absorbując nadmiernie czas, pozbawiałoby zastęp innych, nowych, ciekawszych przeżyć. Jeden i drugi sposób przeprawiania się przez potok ma swoje walory wychowawcze. Pierwszy: wyżycie się instynktu budowania, tworzenia, oraz wyrobienia sił: sprytu, pomysłowości, zaradności, siły mięśni i t. p. Drugi: wyżycie się instynktu walki, panowania, oraz wyrobienie sił: siła mięśni, wytrzymałość przy pływaniu (płuca), odwaga, wytrzymałość na chłód, jeżeli woda zimna, i t. p. O tem, który z tych dwu sposobów wybierzemy, decyduje, jeżeli chodzi o harcerza, sprawność przeprawy, jeżeli zaś chodzi o zastęp, dwa względy a) idea wychowacza wodza zastępu, plan harcu, jaki ma na myśli, w jaki sposób i jakie siły chce przez przebywanie potoku u harcerzy wydobyć, b) sprawność przeprawy. Powracając znowu do pierwszego przykładu trzeba stwierdzić z naciskiem, że do uzyskania dzielności technicznej musi się nie tylko wiedzieć jak się kładkę buduje, ale musi się umieć ją budować w każdej okoliczności, wtedy nawet, gdy afekt jakiś jak pościg, burza, wylew i t. p. utrudnia robotę. Weźmy inny przykład. Harcerz wie doskonale, jak się należy zachować w razie zapalenia się na nim ubrania, ale, czy potrafi odpowiednio się zachować w nagłym wypadku, jest już kwestją nie tyle wiadomości czy umiejętności, ale dzielności technicznej. Inny przykład: Harcerz posiada Państwową Odznakę Sportową, a zatem skacze na odległość np. 4 metrów na skoczni, na złej drodze np. 3.5 m. Ileż się razy zdarza, że, gdy musi skoczyć przez głęboką wodę, nie potrafi przeskoczyć nawet 3 metrowego rowu? Także kwestja nie tylko sprawności fizycznej ale dzielności fizycznej. Z przytoczonych przykładów widać, że istotną wartość techniki, czy wyrobienia fizycznego stanowi dla harcerza nie tyle zdobycie pewnych wiadomości czy umiejętności, ale raczej zdolność wykorzystania tych umiejętności w czasie działania jego sił, gdy długie szczegółowe rozmyślanie „co z tego wyniknie” jest niemożliwe. Konkluzja: Dzielność techniczna musi być w harcerstwie zdobywana tylko przez próby sił w przygodzie. Pod tym kątem patrzy na technikę harcerz i wódz.

Źródło: strony drukowane 24–26; strony PDF 30–32. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Każdą dziedzinę zainteresowań musimy traktować w harcerstwie pod tym kątem, w jakim stopniu ona daje możliwość wykazania sił czyto ducha, ciała czy umysłu harcerza. Zachodzi pytanie, czy obranie sobie przez zastęp jakiejś specjalności jest wskazane z punktu widzenia metod skautowych. Aby na to pytanie odpowiedzieć, musimy sobie uprzytomnić w jakiej mierze daje obrana dziedzina harcerzowi i zastępowi możliwość doznania i poznania. Każde zajęcie harcerza musi być dla niego nowe, ciekawe, musi dawać szanse zdobycia nowych wartości. Jeżeli dana specjalność odpowiada takiemu warunkowi, to możemy ją z korzyścią wprowadzić. Mamy do wyboru dwie ewentualności: 1) albo dany zakres jest szeroki i ma duże walory wychowacze, nie zacieśnia terenów pracy, daje możliwość wyżycia wszechstronnego instynktów i sił — będzie to: żeglarstwo, turystyka i t. p. 2) albo przy małym zakresie specjalizacja jest tylko chwilowa, ma za zadanie zaprawić do jakiegoś wyczynu, np. stolarstwo po to, aby się zaprawić do budowy łodzi, którą zastęp chce wyruszyć na wędrówkę, czy też do budowy nart, na których będzie w zimie harce wyprawiał, wreszcie do sporządzania innych przedmiotów, które po sprzedaniu dadzą pieniądze na upatrzony jakiś wyczyn. Z chwilą osiągnięcia danego celu zainteresowanie specjalnością zanika, niema już bowiem tego realnego sensu uczenia się. Musimy zapamiętać, że technika odgrywa w harcerstwie raczej rolę środka niż celu. Zastęp, oddający się danej specjalności, nie mającej charakteru jednej z wymienionych wyżej pozbawia się dobrowolnie wielu innych przeżyć i przygód związanych z innemi dziedzinami umiejętności.

Źródło: strony drukowane 26–27; strony PDF 32–33. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Każda akcja na większą zakrojona skalę jak: obóz zastępu, obóz drużyny, wycieczka, wędrówka, budowa kajaków, przedstawienie, zimowisko i t. p., aby sprawnie dała zamierzony rezultat i stanowiła konstruktywne ogniwo w życiu zastępu czy drużyny, musi przejść pewne etapy. Będą to: plan, organizowanie, podział pracy, wykonanie, uznanie, i inicjatywa. Jako przykład weźmy pod uwagę obóz zastępu. ## Etap pierwszy: plan Pomysły harcerzy, pragnienie przygód, pęd do przyrody, czy inne względy przejawili się w konkretnej inicjatywie urządzenia obozu zastępu. Zastęp marzy o obozie. Inicjatywa ta musi się w rękach zastępowego przeobrazić w plan. W planie tym znachodzą swój wyraz zamiłowania, i indywidualności harcerzy. Zastępowy musi odczuć wyraźnie, czego się po obozie chłopcy spodziewają, zdawać sobie jasno sprawę czego od obozu chce zasadnicze hasło harcerstwa. Plan przedstawi się teraz wodzowi jasno. Trzeba tylko przewidzieć najogólniejszy rozkład zajęć, termin i miejsce obozu. ## Etap drugi: organizowanie Trzeba teraz umiejętnie przygotować wszystko co jest koniecznym warunkiem powodzenia obozu a wynika z planu: zgromadzić fundusze, uzupełnić inwentarz obozowy, uzupełnić ekwipunek harcerzy, wyjednać zezwolenie rodziców wzgl. urlopy, uzyskać aprobatę drużynowego i władz wyższych, wystarać się o ulgowe przejazdy i t. p. i t. p. ## Etap trzeci: podział pracy Każdy harcerz otrzymuje od zastępowego do wykonywania na obozie jakąś pracę czy zadanie jemu odpowiadające. Obowiązuje oczywiście zasada równomiernego rozłożenia obowiązków na wszystkich harcerzy i pełnej odpowiedzialności za robotę jakiej się harcerz podejmuje. ## Etap czwarty: wykonanie Zastęp rozbija obóz, uprawia harce wszelakie, przewidziane planem, zwija obóz. W etapie tym wódz realizuje swój plan, zastęp realizuje marzenie swoje. Aczkolwiek wódz wykorzystuje do harców każdą zdrową inicjatywę zastępu, inicjatywa ta musi jednak iść w kierunku zasadniczego pomysłu, planu, uświetnienia go, rozwinięcia. ## Etap piąty: uznanie Etap poprzedni był próbą dla wodza i zastępu. Zastępowy robi teraz rachunek sumienia: Czy plan został w zupełności i w należyty sposób zrealizowany? Czego się zastęp po obozie spodziewał, a co zyskał? Czy harcerze są zadowoleni? a zastępowy? Czy były jakieś niedociągnięcia? Jakie? Jaka ich przyczyna? Czem wzbogacił się plan w etapie czwartym? ## Etap szósty: inicjatywa Odpowiedzi na powyższe pytanie, refleksje z przeżyć w czasie harców nasunęły wodzowi i poszczególnym harcerzom pomysł obozu doskonalszego, dowcipniejszych harców, przygód jeszcze większych. Wódz i zastęp obiecuje sobie przy najbliższej sposobności pomysły te wykorzystać. Inicjatywa powstała na tle przeżyć i refleksji zapewnia nas, że następny harc tego rodzaju będzie morowszy. Już teraz zastęp i zastępowy roją plan na przyszłość, plan doskonalszy. Widzimy zatem (rys. 5), że etapy te tworzą cykl któryby się z pewnością zamknął, gdyby nie to, że inicjatywa oparta na doświadczeniu i przeżyciu dźwiga daną akcję na wyższy poziom, prowadzi do lepszego planu a temsamem na morowsze harce.

Szkic 5. Cykl sześciu etapów planu pracy. Skan: s. 29.

Szkic 6. Spiralny rozwój harców zastępu. Skan: s. 30.

Drogę taką harców danego zastępu przedstawiam mnemotechnicznie na szkicu 6. Przedstawia ona spiralę. Wychodząc od punktu I (plan), przez II (organizowanie), III (podział pracy), IV (wykonanie) V (uznanie), VI (inicjatywa), dochodzimy do punktu I' (plan wyższego rzędu i tak dalej i dalej.

Szkic 7. Uproszczony przebieg spirali. Skan: s. 30.

W ewolucyjnym rozwoju organizacji jakiejś akcji, w tym przykładzie obozów naszego zastępu, chodzić będzie zastępowemu o to, aby każdy następny cykl etapów był możliwie najkrótszy, aby zatem organizacja była jaknajsprawniejsza. Są zastępy, które muszą przeżyć np. pięć obozów, aby wreszcie dojść w praktyce do zamierzonego typu obozu, są jednak także i takie, które już na trzecim obozie osiągają wyznaczony cel. Wiele zależy od wodza i umiejętnego wykorzystania etapów.

Źródło: strony drukowane 27–31; strony PDF 33–37. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Plan pracy zastępu ma za zadanie życie zastępu barwne, bogate, tętniące radością, rozmachem, rozwijać w kierunku dobywania coraz to nowych sił, zdobywania dzielności. Musi więc być żywy, musi umieć dostosowywać się do chwilowych warunków, aktualnych idei, modnych zamiłowań i zainteresowań harcerzy, wykorzystywać zapał, inicjatywę, żądzę przygód, poznanie, przeżyć, emocji. Musi być obszerny, mieć w zapasie dużą ilość środków i sposobów, aby zawsze można było wydobyć zeń najaktualniejszy, najdowcipniejszy harc. Być realnym, leżeć w granicach sił harcerzy. Pozwalać na taką kolejność harców, aby harcerz siły swoje stopniowo rozwijał. Często zdarza się, że jakiś doskonały pomysł jedynie dlatego, że w danych warunkach nie może być zrealizowany — jest odrzucany i zapominany. Każdy harc, zabawa, czy dowcip nasuwa nowe, pomysły. Trzeba je jakoś rejestrować, zbierać — niech narazie czekają, przyjdzie czas, kiedy z pożytkiem ujrzą światło dzienne. Plan pracy harcerskiego zastępu pomyślimy zatem jako ruchomy. Przyjmijmy, że zastęp układa plan na jeden rok, powiedzmy kalendarzowy. Plan taki zrobimy w formie kieszonkowej kartoteki. Każdy pomysł, który zastępowy złowi w zastępstwie i każdy jego własny pomysł ma swoją kartkę, na której jest bliżej określony. Zbiór takich kartek stanowi „zmienną” część planu. (rys. 8. Kartki „z”).

Szkic 8. Kartoteka pomysłów planu. Skan: s. 32.

Zastępowy przegląda te kartki — pomysły, czy też który z nich ze względu na aktualność i inne względy nie powinien być zrealizowany w najbliższym kwartale. Pomysły takie wydziela z tego ogólnego zbioru „z”. Wydzielone pomysły stanowią część planu „półstałą” (rys. 8, kartki „p”). Skoro zastępowy doszedł do przekonania, że pomysły tu zebrane powinny być zrealizowane w najbliższym kwartale, to jest wobec nich do pewnego stopnia zobowiązany. Ma on jednak możliwość z planu półstałego wyprowadzić w razie potrzeby pomysły mniej aktualne, cofnąć je do zmiennej części planu, a na ich miejsce wprowadzić pomysły aktualniejsze. Z planu półstałego wydzielamy teraz te kartki — pomysły, które winny być realizowane w najbliższym miesiącu. Kartki te stanowią dla wodza „stały” plan pracy i tych kartek zastępowemu z poprzedniemi wymieniać nie wolno. Zastępowy często przegląda swój plan i odpowiednio do aktualności, warunków, potrzebnych możliwości, swojej idei — przesuwa kartki. W planie tym panuje ciągły ruch. Nowe pomysły napływają do części planu „z” i nie mają nic lepszego do roboty, jak tylko czekać, aż przyjdzie na nie odpowiednia chwila. Przeskakują wtedy do części planu „p” więc bliżej rzeczywistości, a następnie do części stałej „s”. Wertując ciągle swój plan, ma zastępowy wszystkie pomysły stałe w ewidencji. Kartki — pomysły po zrealizowaniu idą do kroniki do opisania w księdze harców. Plan pracy ruchomy technicznie wygląda jak na rysunku 9. W tekturowej okładce są napełnione odpowiedniemi kartkami — pomysłami trzy przegródki, z, p, s, odpowiadające części planu zmiennej, półstałej i stałej.

Szkic 9. Ruchomy plan pracy zastępu. Skan: s. 33.

Plan taki ma następujące zalety: 1) Wykorzystuje stale inicjatywę zastępu i wodza. 2) Płynie z życia zastępu i życie zastępu rozwija. 3) Jest elastyczny, dostosowuje się łatwo do warunków. 4) Uwzględnia jedynie harce najaktualniejsze i najmorowsze. 5) Wyklucza szablon.

Źródło: strony drukowane 31–33; strony PDF 37–39. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Aby osądzić, jakie harce wybrać do planu na najbliższy okres czasu, musi harcmistrz wziąć pod uwagę dwa postulaty: 1) Aktualności, obejmującej zarówno układ warunków i okoliczności, czasu, miejsca, jak i też zainteresowania, zamiłowania, dążności, inicjatywę harcerzy, inicjatywę wodza, władz przełożonych, względy interesu Państwa, społeczeństwa, drużyny, zastępu i t. p. 2) Jakie są najważniejsze w danej chwili dezyderaty odnośnie wyrobienia dzielności harcerzy. Harce, które równocześnie odpowiadają tym dwu postulatom, dają dopiero pełne szanse spełnienia do końca swojego zadania. Umiejętność dobierania odpowiednich harców do aktualności i potrzeb dzielności, należy uważać za ważną cechę harcmistrza i podstawę metodycznego jego wyrobienia, a umiejętność realizowania w życiu zastępu tych postulatów za najważniejszą cechę wodza. Odnośnie aktualności zastępowy musi wyczuć nastroje w swojej gromadzie, nastawienia, przejąć inicjatywę w swoje ręce. Przez branie udziału w harcach, kierowanie niemi, przez braterski niekrępujący stosunek do harcerzy ma możliwość zastępowy poznać wielkość i jakość sił dzielności poszczególnych harcerzy, przygoda bowiem łączy pomostem wodza z zastępem. Pozwala ona zastępowemu przekonać się o rzeczywistym stanie sił harcerzy. Ma zatem zastępowy możliwość ujęcia braków w najbliższy program harców. Harcmistrz musi wiedzieć jakie harce są terenem wyżycia się danej siły i odwrotnie: przewidzieć jakie kompleksy sił wystąpią w danym harcu. Możnaby powiedzieć, że program harcerstwa sprowadza się do zestawienia obok siebie poszczególnych sił dzielności z zaznaczeniem w jakich harcach każda z nich ekspanduje. Z tego punktu widzenia program pracy harcerstwa będzie właściwie wspólny dla zuchów, harcerzy i starszych harcerzy, z tem tylko, że zmieniać się będzie kryterjum aktualności. Naprzykład taką siłę, jak odwaga wydostaniemy zarówno w zabawie zucha, przygodzie harcerza, przejawia się także w życiu starszego harcerza. Jest to zatem wartość stała w programie harcerstwa, aczkolwiek harce same dobierane dla zuchów, harcerzy i starszych harcerzy będą się od siebie znacznie różniły. Taki ogólny program pracy harcerskiej musi sobie ułożyć harcmistrz sam. Aby wyjaśnić dokładnie jak sobie taki program wyobrażam, przedstawię ogólnie projekt w następnych kilku rozdziałach. Dzielność składa się z poszczególnych sił ducha, umysłu i ciała, mających w pełnem życiu harcerza w myśl przyrzeczenia harcerskiego pełnić służbę Bogu, Polsce, Bliźnim i samemu — sobie. Podzielę program na części odpowiadające tym służbom. Nie należy jednak wysnuwać wniosku jakoby te służby dały się od siebie odgrodzić, przeciwnie, służby te zachodzą na siebie tak dalece, że często niełatwo ustalić komu pełni służbę dana siła.

Źródło: strony drukowane 34–35; strony PDF 40–41. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Bóg — Miłość wszechświata Władca siły wszelakiej Nieskończoność Piękno niepojęte Prawda jedyna Źródło życia. Nie dopatrzysz się ścisłości w tych określeniach. Pojęcie Boga nie jest rzeczą rozumu, ale wyczucia. Serce Ci tylko powie o Bożych mocach. Tęsknota jaźni Twojej za tajemniczym, nieodgadnionym ideałem absolutu — oto stosunek Twój do Boga. Marzenia Twoje o najwyższej Doskonałości i Mocy są najszczerszą modlitwą do Boga. Moc Boża przejawia się w tworach Jego. Im bardziej poznajesz twory tej Mocy, tem bardziej poznajesz Boga.

Źródło: strony drukowane 35–36; strony PDF 41–42. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Polska jako Państwo i Naród jest organizacją sił i dorobków poszczególnych obywateli, żyjących w warunkach, jakie stwarza polskie życie — organizacją mającą jedyny cel: szczęście ogółu. Nie jest szczęściem jednostki wszystko to, co nie przyczynia się w jakikolwiek sposób do tworzenia siły wspólnej, zbiorowej narodu. Każdy dorobek jednostki, który w ten czy inny sposób nie przydaje się drugim i nieda się zorganizować przez Państwo dla dobra Narodu — jest dorobkiem samolubnym, — niepotrzebnym. Potęgę Polski tworzą mocni, niepodlegli i szczęśliwi obywatele, zdolni do aktywnego i konstruktywnego życia. Harcerstwo jest własnością całej Polski, musi zatem dążyć do wychowania dzielnej i uspołecznionej jednostki, zdolnej zdobyć swoje szczęście. To indywidualne szczęście jednostki, jej zdolności i dorobki musi harcerstwo działające z ramienia Państwa i Narodu wykorzystać do budowania szczęścia drugich.

Źródło: strony drukowane 36; strony PDF 42. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Bliźni mój jest takim samym człowiekiem jak i ja. Jeżeli w danej chwili jest on słabszy odemnie, a ja mam na tyle siły — dam mu pomoc. Jeżeli jest odemnie mocniejszy — wyrobię siłę swoją i dorównam mu. Miłość jest wieczna. Jeżeli bliźni mój jest zły i chce mi uczynić coś złego, wówczas w imię miłości sprawiedliwej, nie pozwolę na nieprawość. Jeśli rzuci na mnie kamieniem, dam mu tedy dobrą nauczkę, że kamieniem na bliźniego rzucać nie wolno, że nasz wzajemny stosunek musi być oparty o miłość równą i sprawiedliwą. Gdy obaj staniemy naprzeciw siebie na wąskiej ścieżce życia, nie pozwalającej przejść ją we dwójkę, a jesteśmy siłami równi, — to będziemy walczyć o pierwszeństwo. Jeżeli zwycięzę, to i jemu przejść pomogę. Przy równych szansach niema żadnego powodu do ustąpienia. Cofanie się jest poniżeniem własnej godności zaparciem się, wiary we własne siły. Ale jest niejednokrotnie inne wyjście: rozszerzenie drogi. Bierzemy się wspólnie do roboty i pomagając sobie nawzajem, przejdziemy może nie szybciej, aniżeli każdy z osobna tego by dokonał, ale zato przejdziemy obydwaj i drogę dla innych szerszą po sobie pozostawimy. Tak wygląda nasz wzajemny stosunek do siebie, bez kompromisów: walka albo współdziałanie. Albo brać się za bary poto, by walczyć, albo brać się pod ramię poto, by się wspomagać. — Harcerz nie uznaje czegoś pośredniego, ani obłudy, ani wykrętu, ani cofania się. Celem wspólnego zorganizowania środków do osiągnięcia takich czy innych celów (ogólnie biorąc szczęścia) łączą się ludzie w pewne społeczności jak: Państwo, naród, organizacja, wyznanie, stowarzyszenie, partja, i t. p. Ze społecznością moją jestem związany pewnym afektem, płynącym ze wspólnoty celów, środków i dążeń. Jeżeli chcę się spotkać z bliźnim moim nie należącym do mojej grupy (państwa, religii, narodu, związku i t. p.), to muszę się z nim zetknąć na terenie neutralnym, na jakimś pomoście człowieczeństwa, łączącym nasze obozy. Musimy tedy obydwać wyjść ze swoich grup, nie zapominając zresztą o nich, ani się ich zapierając. Harce polegają na rycerskiej próbie sił — nie mogę zatem naprzeciw bliźniego mojego wyjść uzbrojony w ukryte sztylety przesądów, niechęci, afektów szowinistycznych mojej grupy. Żądam także, aby i mój bliźni przyszedł mi naprzeciw bez ukrytej broni. Rozbroiwszy tak duchy nasze, dojdziemy napewne do porozumienia. Jeżeli np. należę do pewnej orjentacji politycznej czy socjalnej, zwalczającej orjentację grupy mojego bliźniego, to jego samego nie mogę traktować jak wroga. Jako człowiek jest dla mnie przedewszystkiem bliźnim. Jeżeli wychodzę mu naprzeciw z bronią, to z bronią w ręku, nie w zanadrzu, a zanim się spotkamy sprawdzę, czy i on równą broń posiada. Broń moją dać mi musi moja grupa. Wtedy ponoszę odpowiedzialność za dobro i honor mojej grupy, ale i ona odpowiada za broń, jaką mi dała do ręki. — To samo ze strony przeciwnej.

Źródło: strony drukowane 37–38; strony PDF 43–44. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Szczęście jednostki jest elementem szczęścia całości. Każda społeczność jest ośrodkiem organizującym szczęście jednostek w szczęśliwość ogólną, dorobki poszczególnych obywateli w dobro powszechne, czynnikiem koordynującym poszczególne wysiłki, umożliwiającym postęp. Z dobra powszechnego korzystać mają w myśl ogólnej zasady równości wszyscy, zarówno ci, którzy poza spełnieniem minimalnego programu obywatelskiego, narzuconego rygorem społecznym z własnej woli niczego do tego dobra nie dorzucają — tych trzeba pobudzać, uspołeczniać, sugerować lub nawet narzucać wolę społeczną, społecznie wychowywać — i ci także, którzy w myśl ogólnego hasła chrześcijaństwa „miłuj bliźniego, jak siebie samego” dobro powszechne budują, dobru temu najlepszą wolę i siły swoje dają. Tym własna dzielność obywatelska i konkretna robota dla realizowania szczęśliwości ogółu daje prawo przewodzenia drugim. Dla łańcucha społecznego, mającego dźwigać życie obywateli na coraz to wyższe poziomy, wartościowem ogniwem może być tylko jednostka mocna, w pojęciu harcerskiem: wódz. Ze społecznego założenia wychodząc, nakazuje harcerzowi ideologja Siły służbę sobie dla budowania mocy własnej, będącej zresztą podstawą jego szczęścia osobistego, oraz najważniejszą dyspozycją wodzowską i tak przepowiada: Zaczniesz nowe życie: Zburzysz w sobie stare przesądy o wartościach ludzi i rzeczy — zdobędziesz własny pogląd na te sprawy. Uwolnisz się od naleciałości starego, fałszem i słabością tchnącego wychowania, przysłaniającego twą duszę. Wyzwolisz się od krępujących cię więzów cudzych wpływów, zdobędziesz umiejętność kierowania się własną wolą, sumieniem, rozumem. Nie będziesz niczyjem popychadłem. Odkryjesz w sobie niespożyte wartości ducha — odkryjesz ideał twój i zasady dążenia do niego. Zdobędziesz siłę ducha, umysłu i ciała — dzielność. Życie pojmiesz jako harc (nie jako grę) w imię Boga o honor i dobro Polski i Bliźniego. Zdobędziesz wiarę w siebie. W życiu nowem stwarzać będziesz zawsze sytuacje jasne. Wiedzieć zawsze musisz czego chcesz. Zawsze tylko na siebie liczyć będziesz. Działać będziesz siłami drugich, ale się na nie powoływać nie będziesz. Będziesz niezastąpionym, sam niedołężnych wymienisz i dzielnością swoją zastąpisz. Znajdziesz podstawy bytu materialne dla siebie i rodziny twojej. Rodzina twoja współdziałać będzie w duchu kultów twoich, będzie mocnem ogniwem społecznem, obywatelską komórką.

Źródło: strony drukowane 38–40; strony PDF 44–46. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. I do tego zagadnienia podejść musimy od strony jego znaczenia wychowawczego. Puszczaństwem nazwiemy taki tryb bytowania, w którym siły nasze oko w oko spotykają się z siłami przyrody. Cechami charakteryzującemi bytowanie puszczańskie będą: odosobnienie walka miłość. **odosobnienie** daje możliwość dobywania własnych wartości i sił w reagowaniu na przejawy Przyrody i zmagania się z jej siłami. Koncentrujemy wówczas świadomość naszej osobowości, otrząsamy się ze skomplikowanych wpływów codziennego życia miejskiego. Zjawiska i siły elementarne przyrody, pobudzają również elementarne siły nasze w sposób przejrzysty dla naszej świadomości i korelują potrzebne siły pozwalając na akty woli i czyn. Możnaby powiedzieć, że w odosobnieniu rośnie świadomość naszej osobowości. Stosunek do zasadniczych zagadnień życiowych staje się jaśniejszy i bardziej określony. Odosobnienie jest doskonałym punktem obserwacyjnym, z którego łatwiej ogarnąć zagadnienia szerokie, zasadnicze. Jasną staje się sytuacja: Ja i Życie. Koncentracja osobowości zwłaszcza na tle bytowania puszczańskiego, zwracającego uwagę na zasadnicze zagadnienia bytu, jest dla wodza niesłychanie ważna. Tosamo dotyczy zastępu. Gromada w życiu puszczańskiem zwiera się w sobie, staje się jednością. Obozy puszczańskie zastępu uważać należy za konieczny środek do jego zespolenia ideowego. Odosobnienie w warunkach, w których nikt Ci z pomocą nie pośpieszy, gdy tylko na własne siły liczyć możesz, łączy się ściśle z drugim charakterystycznym momentem, jakim jest: **walka**. Człowieka nie urabiają doktryny ani nakazy, ale własny trud, walka, cierpienie, radości, klęski i zwycięstwa. Skoro mówimy o wodzu, to chodzi nam, jak już wspomniałem, o silną, dzielną i uspołecznioną indywidualność, któraby umiała innych w dzielności urabiać. Życie sam na sam z przyrodą daje nieograniczone możliwości w tego rodzaju zaprawach do wodzowskiego stanu. Siłom przyrody musisz przeciwstawić własne siły, jak wytrzymałość na trud, siłę mięśni, spryt, zaradność, odwagę, szybkość decyzji i inne. Musisz poznać przejawy życia przyrody, aby móc się jej tworami posługiwać i stworzyć dla siebie wśród niej właściwą egzystencję. Musisz wiedzieć jakie kamienie w ogniu nie pękają — aby się uchronić od zdemolowania kuchni, musisz wynaleźć takie drzewo, które i na mokro się pali — jeżeli w czasie słotnym zechcesz się przy ogniu ogrzać, może jakieś naczynie sam sobie będziesz zmuszony wykonać, może trzeba będzie z łyka zrobić linę? — jakich na to użyjesz materiałów? a jak sobie szałas, ale naprawdę niecieknący szałas zbudować — gdzie lawina grozić może? — jakie owoce jadać można? — jak się przez potok lub przepaść przedostać? — Jak zwierzynę tropić? — jak przed dzikiemi zwierzami się chronić — i wiele wiele innego jeszcze doświadczenia nabyć musisz, by sobie jako tako dawać radę. Gdy suszu nie uzbierasz, a w czas słotny zapałki zamokną..., gdy z trudem z daleka wodę dźwigasz i przy potknięciu woda się wyleje..., gdy się już wszystkie zapasy żywności wyczerpią... gdy do najbliższej wioski mil dziesiątki.. gdy but się już całkiem rozlazi... gdy na skale twardo sypiać... gdy wieczorem komar tnie... gdy zegarek dawno stanął... gdy od słońca pali żar... gdy narzędzi wszelkich brak... wtedy tylko na własnych siłach polegać można. Nieraz ze złością porzucisz niejedną robotę, — ale wrócisz do niej wrócisz! — albo srogo odpokutujesz. — Taka jest już przyroda. Dorabiamy się zatem umiejętnego dobywania sił, Siłą rzeczy instynkty i siły wychodzące w tem zmaganiu się ulegać muszą sublimacji czy doskonaleniu — wszystko przecie jest tu przygodą. Nauka obcowania z własną osobowością ma znaczenie zasadnicze dla obcowania z innymi ludźmi. Konieczność konstruktywnego bytowania, jakiem jest niewątpliwie bytowanie puszczańskie, jest przecie jednem z najważniejszych haseł dzisiejszego Polaka. W życiu puszczańskiem nauczysz się taktyki pokonywania, taktyki elementarnej, tak koniecznej w życiu codziennem, zdobędziesz siłę. Trzecim a może najważniejszym czynnikiem bytowania puszczańskiego jest: ## miłość Przyroda nie cierpi snobów i intruzów, stać się może dla nich bardzo przykrą, i prędzej czy później da im się dobrze we znaki. Przyrodę trzeba chcieć zrozumieć, poznać i umiłować. Przemówi wtedy do Ciebie, do instynktów twoich swym odwiecznym, atawistycznym wpływem, pokaże Ci wtedy urok swój cały, Tobie najdoskonalszemu ze swych tworów. I choć nie szczędzi Ci przygód, przeszkód i niewygód, to jednak, kto wie, czy nie czyni tego z najlepszej dla ciebie chęci? Słusznie więc harcem nazywasz pokonywanie przeszkód, jakie stawia przed tobą, pogodnie traktujesz walkę, bo przez nią krzepnął twoje siły. Tylko w przyjaznem, pogodnem traktowaniu tej walki możesz się spodziewać pojednania sił twoich z siłami przyrody. Harce musisz uprawiać szczerze, po rycersku względem tej Wielkiej Pani. Znajdziesz wtedy jej piękno w najdrobniejszych nawet rzeczach i zjawiskach. W tych przejawach odnajdziesz potęgę Ducha Tworzącego, tajemnicę wszechżycia, której nigdy profan nie odgadnie. wolno jednak zapominać, że dzielność wodza musi być hartowna nie tylko przeciw wpływom przyrody i jej tworom, dzielność wodza musi prowadzić na wyżyny poprzez wpływy ludzkie i ich twory. Zarysowana konkretnie w bytowaniu puszczańskim indywidualność musi zachować swoją odrębność i niezależność także i wtedy, gdy w życiu codziennem, w tłumie niejako, trzeba się będzie przedzierać do celu ponad wpływy niskie a jednak potężne. Duszę puszczanina trzeba zachować i w tłumie.

Źródło: strony drukowane 40–43; strony PDF 46–49. Rekord w Polonie.

39. celność

tarcza celu

Skan: s. 48

## Facsimile legendy ![Legenda znaków — strona drukowana 45](/proby-wodzow/book/assets/legenda-45.webp) ![Legenda znaków — strona drukowana 46](/proby-wodzow/book/assets/legenda-46.webp) ![Legenda znaków — strona drukowana 47](/proby-wodzow/book/assets/legenda-47.webp) ![Legenda znaków — strona drukowana 48](/proby-wodzow/book/assets/legenda-48.webp)

Źródło: strony drukowane 45–48; strony PDF 51–54. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastęp wyrusza na krótkie, 5 dniowe obozowanie w okolicy od osiedli ludzkich oddalonej conajmniej o 6 km. Każdy harcerz bierze z sobą tylko: nóż i jedną zapałkę, a zastęp siekierę i żywność składającą się z: 2 kg. cukru, ½ kg. soli, i 25 kg. zboża (nie mąki) dowolnego gatunku. Zastęp niczego nie kupuje ani u ludzi nie nabywa, korzystając jedynie z darów przyrody. Zastęp buduje obóz, posługując się jedynie narzędziami przez siebie sporządzonemi. ## Widmo

religijnośćreligijność — koło życia; krzyż wiary

poczucie dobramiłość bliźniego, poczucie dobra — koło życia; symbol

poczucie pięknapoczucie piękna — koło życia; gwiazda puszczańska

harthart — korzeń

siła wolisiła woli — owoc dębu

pogoda duchapogoda ducha — tęcza

samodzielnośćsamodzielność — symbol

pomysłowośćpomysłowość, spryt — klin

Źródło: strony drukowane 48; strony PDF 54. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Harcerz napadnięty przez napastnika, zmuszony użyć siły do odparcia napaści. ## Widmo

odwagaodwaga — czaszka

szybkość orjentacjiszybkość orjentacji — symbol

szybkość decyzjiszybkość decyzji — symbol

szybkość ruchówszybkość-pewność ruchów — symbol

celność ciosówcelność — tarcza celu

siła fizycznasiła - kultura ciała — róg siły

Źródło: strony drukowane 49; strony PDF 55. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie W czasie wycieczki drużyny zastęp napotyka na swej drodze przeszkody w postaci potoku czy przepaści. Nie tracąc czasu przeprawia się na drugą stronę przygotowując drogę dla swej drużyny, buduje kładkę i. t. p. ## Widmo

poczucie piękna przyrodypoczucie piękna — koło życia; gwiazda puszczańska

współdziałaniewspółdziałanie — dwie drogi

karnośćkarność — symbol

zaradnośćpomysłowość, spryt — klin

wprawapomysłowość, spryt — klin

Źródło: strony drukowane 49; strony PDF 55. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Aktualny problem, mający duże znaczenie dla życia jednostki, czy też jakiejś społeczności, dostaje się pod rozwagę zastępu. Jeżeli przytem przeżycia poszczególnych harcerzy wzgl. całej gromady dostarczyły jakichś w tej sprawie doświadczeń — to poruszony problem zechce w ogniu dyskusji urobić dla siebie opinię całego zastępu. ## Widmo

bystrość umysłuspostrzegawczość — oko

szczerość, rzetelnośćrzetelność — znak harcerski

taktowność, rycerskośćrycerskość — miecz

uwaga, skupieniepamięć — piętno

lojalnośćlojalność, takt — symbol

stanowczośćstanowczość — symbol

sprawiedliwośćsprawiedliwość — waga

Źródło: strony drukowane 50; strony PDF 56. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastęp łącznie z zastępem żeńskim organizuje wycieczkę. Wszyscy jadą wozem lub saniami, na nartach na upatrzone miejsce, tam zapalają ognisko wzgl. kominek (jeśli zima). Następują gry towarzyskie, orkiestra, śpiewy, tańce, niespodzianki czy popisy — kończą herbatką i ze śpiewem wracają do miasta. ## Widmo

poczucie pięknapoczucie piękna — koło życia; gwiazda puszczańska

pogoda duchapogoda ducha — tęcza

honorhonorowość — tarcza

taktowność, rycerskośćrycerskość — miecz

współdziałaniewspółdziałanie — dwie drogi

Źródło: strony drukowane 51; strony PDF 57. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Dla jakiegoś konkretnego celu jak: zbadanie nowych ścieżek, znalezienie nowej drogi czy dostępu, oznaczenie ciekawej drogi, poprawienie mapy, poznanie przyrody, lub też poprostu dla użycia przestrzeni, piękna wysokich gór, radości ich osiągnięcia, zastęp wybiera się tam na kilka dni zaopatrzywszy się we wszystko potrzebne na taką wyprawę. ## Widmo

odwagaodwaga — czaszka

panowanie nad sobąpanowanie — symbol

wytrzymałość na trudwytrzymałość — gałąź kosodrzewiu

siła ciałasiła - kultura ciała — róg siły

zaradnośćpomysłowość, spryt — klin

bystrośćspostrzegawczość — oko

Źródło: strony drukowane 52; strony PDF 58. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Na zimowe wywczasy przybywa zastęp w góry, buduje obóz zimowy i stamtąd urządza wypady dwu lub trzydniowe, na harc idąc narciarski. Zastęp nocuje w śnieżankach, szałasach, grotach i. t. p. Wraca do obozu tylko po świeże zapasy żywności, dla wysuszenia butów, poprawienia sprzętu i t. p. ## Widmo

wytrzymałość na trudwytrzymałość — gałąź kosodrzewiu

siła ciałasiła - kultura ciała — róg siły

opanowanie ruchówrównoważność — symbol

odwagaodwaga — czaszka

zaradnośćpomysłowość, spryt — klin

Źródło: strony drukowane 53; strony PDF 59. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastęp, będący jednocześnie małym klubem sportowym, wypowiada zapasy w siatkówce innemu zespołowi harcerek, harcerzy, a przy większem zgraniu i wyrobieniu, zespołowi nieharcerzy. ## Widmo

karność społecznainstynkt społeczny, karność społeczna — symbol

sprawiedliwośćsprawiedliwość — waga

współdziałaniewspółdziałanie — dwie drogi

rycerskość względem rówieśnikówrycerskość — miecz

opanowanie ruchów ciałarównoważność — symbol

bystrośćbystrość zmysłów — symbol

zwinnośćzwinność — wąż

rzetelnośćrzetelność — znak harcerski

Źródło: strony drukowane 54; strony PDF 60. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastęp przybywa w upatrzone miejsce — każdy harcerz buduje dla siebie szałas i wszystkie potrzebne w nim urządzenia. Zastęp jako całość buduje urządzenia wspólne, jak: maszt, kręgi ogniska, kapliczkę, kuchnię, spiżarnię, latrynę i inne potrzebne. Obóz zbudowany estetycznie, według jakiejś przyjętej zasady. (Zdobnictwo puszczańskie, stosowane). ## Widmo

kult pracykult pracy — koło życia; lemiesz

współdziałaniewspółdziałanie — dwie drogi

karnośćkarność — symbol

pomysłowośćpomysłowość, spryt — klin

kultura fizycznasiła - kultura ciała — róg siły

ambicja pracyambicja pracy, pracowitość — lemiesz

samodzielnośćsamodzielność — symbol

wytrzymałość na trudwytrzymałość — gałąź kosodrzewiu

Źródło: strony drukowane 55; strony PDF 61. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastęp starszy mając za sobą praktykę w budowaniu modeli szybowców i poznawszy zasady awiatyki, planuje wybudować własny szybowiec. Na sporządzaniu drobnych przedmiotów zastępowi potrzebnych, zaprawia się w stolarstwie, ślusarstwie i tym podobnych rzemiosłach. Po takiem przysposobieniu następuje szereg prac przygotowawczych, jak: sporządzenie planów ogólnych i roboczych, przygotowanie warsztatu i i. Zastęp przystępuje do budowy szybowca. ## Widmo

odpowiedzialnośćodpowiedzialność — topór

współdziałaniewspółdziałanie — dwie drogi

kult pracykult pracy — koło życia; lemiesz

dokładnośćcelność — tarcza celu

wprawaszybkość-pewność ruchów — symbol

sprytpomysłowość, spryt — klin

wytrwałośćwytrwałość — droga po kole

pomysłowośćpomysłowość, spryt — klin

Źródło: strony drukowane 56; strony PDF 62. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Ta znana gra polega na tem, że część zastępu obsadza jakiś objekt, np. grupę skał, szczyt pagórka, kępę drzew i stanowi załogę fortecy mającej za zadanie oprzeć się zakusom wroga. Druga część zastępu pragnie „za wszelką cenę” fortecę zdobyć, kierując się w walce z załogą umówionemi z góry zasadami tego harcu. ## Widmo

ambicja grupyambicja pracy, pracowitość — lemiesz

sprytpomysłowość, spryt — klin

czujnośćbystrość zmysłów — symbol

opanowanie ruchówrównoważność — symbol

karnośćkarność — symbol

spostrzegawczośćspostrzegawczość — oko

sprawiedliwośćsprawiedliwość — waga

wnioskowaniewnioskowanie — symbol

Źródło: strony drukowane 57; strony PDF 63. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastępowy kreśli kredą na podłodze linję dowolnego kształtu, jako drogę, po której ma przejść każdy z zastępu. Na linji tej ustawia najróżniejsze przeszkody jak: stół, krzesło, ławkę i t. p., po których każdy harcerz ma przejść trzymając położone na deseczce jajo, lub mając na palcach stopy umieszczony jakiś przedmiot jak nóż, polano i. t. p. Kto przejdzie przez wszystkie przeszkody w najkrótszym czasie, a przedmiotu tego nie strąci — wygrywa. ## Widmo

siła wolisiła woli — owoc dębu

opanowaniepanowanie — symbol

skupienie uwagisamodzielność — symbol

równoważnośćrównoważność — symbol

zwinnośćzwinność — wąż

Źródło: strony drukowane 58; strony PDF 64. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. ## Założenie Zastęp posuwając się jako straż przednia swojej drużyny w terenie zajętym przez wroga, ma za zadanie zdobyć wszystkie wiadomości o wrogu i o terenie, w którym się znajduje, wiadomości te utrwalić na odpowiednich szkicach i raportach a następnie przesłać je swojemu drużynowemu, utrzymując z nim zresztą, stały kontakt i wykonując po drodze prace przygotowawcze, umożliwiające sprawne przeprawy swojej drużyny. ## Widmo

spostrzegawczośćspostrzegawczość — oko

bystrośćbystrość zmysłów — symbol

wnioskowaniewnioskowanie — symbol

współdziałaniewspółdziałanie — dwie drogi

odpowiedzialnośćodpowiedzialność — topór

Źródło: strony drukowane 59; strony PDF 65. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Zachowania harcerskie można podzielić na dwie kategorie, na: - a) zwyczaje wynikające ze względów czysto porządkowych, czy organizacyjnych, - b) zbiorowe akty duchowe wynikające z przeżyć, mające zatem znaczenie wychowawcze. Te drugie są dla wodza specjalnie ważne, pozwalają mu bowiem przewodzić duchowemu życiu takiej społeczności, jaką jest zastęp czy gromada. Po każdej próbie sił dzielności w harcu zbiorowym zastęp przeżywa moment uznania, chwilę szczęścia z odniesionego w tym harcu zwycięstwa. Chwilę tę cechuje uczucie bezpieczeństwa i ładu duchowego jakby rozbrojenie ducha po stoczonej w harcu walce sił. Ten zbiorowy akt duchowy jest spontanicznem wyrażeniem się pewnego kultu płynącego z marzeń i prób odnajdywania w życiu wartości wielkiej miary. Ulegamy sugestji własnych sił dobytych w harcach, sił chcących koniecznie oddać honor wartościom wyższego od siebie rzędu. Wyzwolenie się tego kultu w formie wyraźnej i jednoznacznej dla każdego w gromadzie może mieć duże znaczenie dla pogłębienia i ostatecznego sprecyzowania danego stanu ideowego harcerza. Poza wpływem na poszczególne jednostki kult taki jest ważnym czynnikiem społecznym zjednoczenia duchowego gromady, podniesienia ducha gromady i wreszcie uznania przewodnictwa wodza. Harcerska ideologja siły przejawia się jako kult dzielności najchętniej w warunkach bytowania puszczańskiego gromady czy zastępu; wspomniane w poprzedniej gawędzie trzy czynniki życia puszczańskiego: odosobnienie, walka i miłość stwarzają doskonałe podłoże dla kultu.

Źródło: strony drukowane 60; strony PDF 66. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Gdy stany duchowe wyrażają się na zewnątrz symbolicznie w formie znaków, przedmiotów, gestów, mowy albo czynności, — powstaje obrzęd. Symbole te nie posiadają wartości bezwzględnej, wartość ich tłumaczy się jedynie przywiązanym do nich kultem, jest jakby wartością odbitą. Ruch harcerski opierający się głównie, a nawet wyłącznie na przeżyciach, dorobił się licznych kultów i wytworzył własną obrzędowość. Tła tych obrzędów są różne, często zapożyczone od skautów innych krajów, jak np. indjanizm. Są jednak próby wyrażenia naszych kultów w obrzędach opartych o motywy ludowe, regionalne czy też życie praojców naszych Słowian z epoki staropuszczańskiej. Życie praprasłowian w czasach, kiedy to wszystko trzeba było samemu zdobywać, każdy sprzęt z niczego prawie stworzyć, jest bliskie harcerskiemu puszczaństwu, zwyczaje ich, obrzędy budownictwo, sztuka dla nas ciekawa, a także sam ustrój rodowy jest doskonałym odpowiednikiem naszego systemu zastępowego. Z pośród licznych obrzędów harcerskich przytoczę obrzęd puszczański, w którym udział wodza jest specjalnie ważny. ## ognisko obrzędowe „Tu zapalimy ognisko” rzekł wódz. Na hasło to cała gromada rozbiega się, by poszukać materjału potrzebnego do budowy ogniska. Wódz zaznacza pierwszy krąg. — Krąg ognia. Koło ułożone z kamieni, symbol doskonałości, koło życia. W kręgu tym zapalą ogień — Symbol Kultu, Wielkiej Mocy (dawne ogniska ofiarne). W kręgu tym dzieją się najważniejsze obrzędy harcerskie: przyrzeczenie i nadanie miana wodzowi. Do kręgu nie wejdzie nikt do tego nieuprawniony. Do ognia nikt śmieci dorzucać nie będzie, nie wolno tam także podgrzewać strawy. Przy ogniu tym zagrzewa się uroczyście narzędzia „rytualne” jak dziryt do wypalania znaków siły na palach lub „pięt nach” wodzów, kamień znamion i i. Pierwsze ognisko wodza musi być przezeń zapalone bez pomocy zapałek. Wtedy samo zapalenie ognia urasta do osobnego obrzędu. Krąg ognia jest gotowy, harcerze wracają, każdy z nich toczy wspaniały głaz dla siebie i w porządku ustalonym przez wodza umieszcza go wkoło kręgu ognia, a następnie znaczy go przysługującemi znakami względnie symbolami. Tak powstaje drugi Krąg, **Krąg Rady**. Gdy już każdy zaznaczy kamień, na którym do rady zasiędzie, wódz daje hasło: „W kręgu stań!” Wszyscy stają w krąg, każdy za swoim głazem w umówionej odległości (jeden krok). Krąg ten jest nazywany **Kręgiem Jedności**. Jest on zarazem linją zbiórek danej gromady, zaznaczają go często przez wbijanie pali wzgl. maczug lub t. p. Tu staje się na każdy sygnał, apel, czy alarm, jeżeli innego miejsca nie podano. Obok stawia się, jeśli to jest na obozie jakiś instrument sygnałowy jak: bęben, tamtam i. t. p. dający znak o zbiórce w tym kręgu. Tu odbywają się odprawy i przeglądy, stąd wyrusza się na harce, jednem słowem jest to centralny punkt obozowiska gromady. W kręgu Jedności, dopóki w nim stoi wódz, stoi się zawsze w postawie zasadniczej wzgl. innej w danej gromadzie przyjętej. Występuje wódz i podaje hasło „usiądźmy w krąg”. Każdy podchodzi do swego głazu i siada, poczem wódz wstaje, podchodzi do kręgu ognia i zapala przygotowany stos. Jeśli to jest drużyna, to czynność tę spełnia jeden z wodzów, specjalnie do tego powołany „guślarz drużyny”. Staje wtedy z wyciągniętemi nad palącym się stosem rękoma, lub daje inny jakiś znak ręką czy palem swoim i powiada: „otwieram radę u ogniska”. Przy bardziej uroczystem ognisku obrzędowem, w czasie, gdy wódz je zapala, śpiewa się przepisaną „pieśń ognia” utrzymywaną zwykle w formie oratorjum wzgl. recytacji zbiorowej. Kult ognia drzemie w nas atawistycznie. Płonący stos ofiarny uniesień ducha naszego w Miłości i Mocy. Pochodnia szczęścia pośród mroku w krąg światła przyciąga, skupia, zjednuje i zwiera. Ognisko żyje. Gdy jasnym bucha płomieniem, radość zapala w sercach siedzącej w krąg gromady, radość zwycięstwa w ostatnich harcach odniesionego. Cieszy się Tobą ogień taki, i dymem łzy żartem wyciśnie, skrami sypnie, a cieniem wszystko rysuje odważnie. Gdy płomień przygaśnie, żar krwawym refleksem zmieni barwę wszelaką. Zmieniają się twarze w blasku żaru siedzących, — stają się uduchowione. Zmniejsza się światła kolisko, zacieśnia bardziej jeszcze krąg odosobnienia, w którem świadomość każdego zstępuje w głąb istnienia, by wreszcie wytworzyć gromadną ekstazę, Ducha Harcerstwa objawić. Ognisko harcerskie to nieocenione przeżycie duchowe, mające ogromną wartość zarówno dla ideowego tworzenia się indywidualności jak i też dla jej społecznego konsolidowania. Wódz, jeśli potrafi być czarodziejem, kult ten wykorzystać może wspaniale. Przy ognisku obrzędowem nadawać będziemy harcerzowi „znaki siły” jako wyraz uznania całej gromady dla wykazanej w harcach siły. Gdy harcerz w czynnem życiu zastępu, wykazał wybitną odwagę — wódz wobec zebranej przy obrzędowem ognisku gromady, zagrzawszy w ognisku rytualną „włócznię znamion”, wypala nią na lasce (palu, trzonie siekierki i. t. p.) harcerza znak odwagi. Podobnie z innemi siłami ducha, umysłu i ciała harcerzy. Aby zostać wodzem musisz zdobyć kolejno potrzebne wodzowi „znaki siły”, a mianowicie te wszystkie, które dzielność wodza określają. Wtedy to harcmistrz — drużynowy sprawdzi w „próbach dzielności” wyrobienie Twoje, — gdy wyrobienie to wykażesz, w ostatnią noc próby, w noc czuwania, nawiedzi Cię zastęp wodzów twojej drużyny, a harcmistrz za zgodą tej gromady uzna Cię wodzem i na znak tego uznania wypali włócznią przy ognisku obrzędowem na lasce twej „znamię wodza”. Dla przykładu zamieszczam na lewym szkicu laskę harcerza w formie widełek trójrogich z wypalonym „znakiem siły” (odwagi i honoru). Na szkicu prawym widać tesame widełki trójrogie zmienione nieco (w czasie obrzędu uznania wodzem) wypalonym otworem trójdrożnym. Wypalone koło (doskonałości) wraz z rogami (siły) tworzą trójlicy symbol dzielności wodza. Trzy rogi oznaczają pozatem siłę ducha, umysłu i ciała. Pod spodem widać wypalone naokoło „znaki siły”.

Przykładowe znaki wypalane na lasce wodza. Skan: s. 64.

Źródło: strony drukowane 61–64; strony PDF 67–70. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Brak systematycznego planu pracy daje się w harcerstwie bardzo dotkliwie odczuć. Zastęp, a zwłaszcza wódz jego, chce przecie wiedzieć do czego dąży. Mało wyrobiona i źle przez starszych nastawiona gromada znajduje bardzo często jedyne oparcie o próby harcerskie. Obowiązujące programy prób układa w pewien system, idąc od wiadomości i umiejętności najłatwiejszych do trudniejszych. Idąc po linji najmniejszego oporu, niejeden zastępowy nie zadaje sobie wiele trudu, dzieli materjał w programach zawarty na poszczególne zbiórki, układa to wszystko według kalendarza i jest dumny ze swojego programu pracy. Popełnia wtedy szereg zasadniczych błędów, które zresztą są zasługą jego poprzedników. 1-mo. Sam program próby nie może być planem pracy, ponieważ jedynie w małej mierze uwzględnia dzielność harcerza, pozostawiając pierwsze miejsce wyszkoleniu, a więc pewnym wiadomościom i umiejętnościom, 2-o. Próba powinna wynikać z życia zastępu a nie odwrotnie. 3-o. Nie każdy harcerz danego zastępu jest zainteresowany w zdobywaniu tego czy innego stopnia. Ileż to razy zapytany zastępowy o to, co robił jego zastęp na ostatniej zbiórce, odpowiada: „Przerabialiśmy wywiadowcę”. Podpatrzmy niedyskretnie taką zbiórkę: Zastęp siedzi w izbie, zastępowy mówi: „...a teraz przejdziemy do kartografji... ...mapa składa się z... góra ma wierzchołek, stok i podnóże... Zaraz wam to narysuję... tak wygląda gajówka na mapie... tutaj mamy mapę... popatrzcie na ten trójkąt, to kota... i t. p. i t. p. Jeżeli zastępowy bardziej litościwy, to zrobi to samo z zastępem, ale na świeżem powietrzu, co się jednak rzadziej zdarza, bo przecież wygodniej oglądać mapę w izbie. Na innej zbiórce to samo ale w innym stylu: Zastęp za miastem otacza zastępowego, który tak oto przemawia: „...a teraz przystępujemy do obozownictwa... na początek zapoznamy się ze sposobami budowania kuchni polowej... (zastępowy coś kopie) ...widzicie, ta kuchnia nazywa się darniowa, a taka to ognisko amerykańskie, a to jest kuchnia francuska... Spróbuj Mieciu zbudować taką kuchnię dla przykładu... Dosyć! Dosyć! Już dłużej nie możemy na to patrzeć, bo to przecie okrucieństwo szkolarskie, niedołęstwo kwalifikujące zastępowego może do jakiejś korepetycji, ale nie na wodza. Takich zastępowych trzeba zlikwidować, bo tylko szkodzą, bluźniąc systematycznie i „praktycznie” naszemu hasłu. Szanujący się zastęp powinien po takiej zbiórce zakuć „zastępowego” w kajdanki „głupiego Tomka” i rzewnie śpiewać: „ojciec Wergiljusz uczył dzieci swoje...” Będzie to o wiele dowcipniejsze i bardziej pocieszające, aniżeli wykłady zastępowego. Wzruszysz tylko ramionami, powiesz „hm” harcmistrzu i przyznasz im rację — są przecież młodzi, ciekawi, chcą czegoś doznać. Doznać? — ależ to można łatwo urządzić! — niech doznają braku swojego wyrobienia — oto właśnie droga do wyrobienia, wyszkolenia, nauczania. A zatem zbędne jest gadanie w izbie o typach ognisk, nie wystarcza także iść z tym wykładem w pole, choćbyś nawet chłopcom te kuchnie zademonstrował. — Jeżeli chcesz, aby naprawdę wynieśli pełną korzyść, to musisz wodzu urządzić im taki szelmowski harc, aby byli zmuszeni koniecznością gotowania do zbudowania kuchni, wtedy dopiero dla ciebie pole do popisu; możesz coś niecoś poprawić, nauczyć, doradzić. Taksamo z mapą. Tak ich w pole wyprowadź, aby błądzili, aby będąc zmuszeni koniecznością powrotu szukali drogi swej na mapie, czytali, orjentowali, studjowali ją. Jeśli nie dadzą sobie sami rady, to zwrócą się do Ciebie jako do wprawniejszego o poradę czy wskazówkę, a wtedy ty im wspaniałomyślnie i po bratersku to i owo pokażesz, wyjaśnisz. Sądzę, że taka zbiórka będzie o wiele ciekawsza. To tylko jest naszą trwałą własnością, cośmy sami przeżyli.

Źródło: strony drukowane 65–67; strony PDF 71–73. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Harcerstwo jest własnością Polski. Harcerstwo jest dla wszystkich, ma służyć wszystkim. Ambicją tego Ruchu jest ogarnąć sobą całe życie polskie, każdy jego przejaw zarówno prywatny, jak i też publiczny. Wierzymy harcerze, że Ruch nasz kształtując indywidualności i uspołeczniając je, buduje silnego człowieka, — nowego Polaka, — obywatela! Jeżeli harcerstwo wierzy w to, że rzeczywiście w praktyce buduje — to, mając genjalne sposoby, musi zawładnąć życiem polskiem. Abstrahuję w tej chwili od trudności, jakie nasuwa upowszechnienie prawa harcerskiego. W przyszłości bowiem prawo harcerskie będzie musiało charakteryzować konkretnie i wyraźnie istotę Ruchu: ideologię miłości, dzielności i siły. Aby zawładnąć życiem codziennem jednostek i społeczności (szkoła, warsztat pracy, rodzina, organizacje, towarzystwa i i.) — harcerstwo musi się zewrzeć wewnętrznie, musi skupić całą wolę i siły do tego aktu — nie może zatem przedwcześnie otworzyć bram dla wszystkich przybyszów z zewnątrz. Musimy dla Ruchu zdobywać człowieka za człowiekiem nie sztuczną propagandą, przymusem czy przynętą, ale własną siłą, sugestją naszej mocy. Następnie harcerstwo a specjalnie zastęp harcerski jako zasadnicza komórka ruchu zdobywać będzie dla każdej jednostki jej człowieczeństwo, osobowość i dzielność, wykuje z niej harcerza — wodza. Wodza, bo jeśli do nas ma należeć rzeczywistość polska, to każdy z nas jest narażony na to,, że będzie musiał w Polsce prowadzić ten czy inny odcinek pracy, tę, czy inną komórkę naszego życia obywatelskiego. Każdy harcerz musi stanąć na takim poziomie wyrobienia, aby każdej chwili potrafił na swoim najbliższym odcinku pracy objąć dowództwo. — Jest to zresztą ideałem każdego żołnierza i obywatela. **Każdy harcerz musi być wodzem** czy to na polu działania społecznego, pracy zawodowej, czy nauki, czy też jakiejkolwiek bądź innej obranej dziedziny życia — wodzem, który nie tylko potrafi pchać własne taczki życia, ale potrafi także w dzielności swej drogi słabszym torować, być czynnikiem ich doskonalenia. W założeniu takiem jest harcerstwo elitą siły.

Źródło: strony drukowane 67–68; strony PDF 73–74. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. Wszechwymiarowość życia harcerskiego, głoszone ideowo społeczny, mający kształtować, a kiedyś decydować w życiu polskiem, to musimy zbudzić zmysł odpowiedzialności naszego Ruchu za tak szeroko zakreślone zamysły. Wobec rzuconego hasła budowania mocy społecznej przez wyrobienie dzielnych i uspołecznionych indywidualności, zamysł ten każe na pierwszy plan pracy ruchu wysunąć zdobycie odpowiednich przywódców — **zastępowych i harcmistrzów**. Wszechwymiarowość życia harcerskiego, głoszone idee i hasła, a także ustrój i sposoby harcerskie każą domagać się od wodza wykazania pewnych walorów jako gwarancji wyników w jego wychowawczej pracy. **Władza** wodza musi pochodzić z siły jego, z jego dzielności, potem z woli zastępu czy gromady, a wreszcie z woli drużynowego. Wódz jest **autorytetem** uznanym jednomyślnie przez zastęp, nie może być zastępowi wbrew jego woli narzucony. W systemie zastępowym jest to założenie zasadnicze. Na założeniu tem opierać musimy cały stosunek wodza do gromady. Założenie to wielce demokratyczne ma duże znaczenie wychowawczo- uspołeczniające. Milcząca umowa: „Uznajemy Cię wodzem, wyrażać będziesz zbiorową wolę zastępu, masz nasze bezwzględne zaufanie — toteż rozkazy twoje spełniać będziemy z przekonania!“ — Oto honorowy stosunek tej małej społeczności do swego wodza. „Biorę na siebie odpowiedzialność za gromadę — to też zaufania nie zawiodę, zrobię wszystko co w mej mocy, by wspólnemi siłami dojść do wytkniętego celu“ — oto honorowy stosunek wodza do swojej gromady. Zapał wodza płynie z jego młodości i wiary w ideał i hasło harcerskie. Wódz jest **wieszczem kultu**, czarodziejem zastępu. Prawem ducha gromady, sugeruje i porywa, inspiruje etykę harcerstwa w każde dzieło zastępu. On urabia zdrową opinję zastępu, on wywołuje **ducha zastępu**, w imieniu jego sądzi, dzielność pobudza. Wódz jest generatorem **inicjatywy** zastępu, zamysły gromadzi, łączy, ujmuje konstruktywnie — łatwo w czyn wprowadza. Wódz umie zapewnić indywidualnościom harcerzy odpowiednie **miejsce społeczne**. Wódz jest bystry w opanowywaniu sytuacji. Umie dowodzić i dawać przykład nie tylko w grze, w zabawie, ale w walce. Musi być pierwszym bohaterem. Wódz uczy zwyciężać. Wódz **kocha zastęp**, jest bratem każdego w zastępie. Reprezentuje rację stanu organizacji. Wódz umie stwarzać **sytuacje jasne** — niedwuznaczne, bo wódz wie czego chce. W myśl wyrażonego w poprzednich gawędach przekonania, wódz jest trzecim i końcowym etapem wyrobienia harcerza (typ, charakter, wódz), nie znaczy to bynajmniej, aby każdy harcerz musiał kolejno przewodzić gromadzie harcerskiej. Każdy jednak harcerz musi osiągnąć ten trzeci etap i przewodzić w myśl harcerskich założeń jakiejś społeczności w dziedzinie przez siebie obranej i w społeczności tej realizować harcerskie hasło. Między harcerzami są i tacy, którzy dzięki wrodzonym może dyspozycjom w dzielności urastają szybciej aniżeli ich zastępy a przytem wykazują specjalne zacięcie wychowawcze, będące zadatkiem walorów, które wyżej scharakteryzowano. Ci są stworzeni na hersztów gromad harcerskich: zastępowych i drużynowych — harcmistrzów. Aby jednak taki plan trzystopniowego wyrobienia przeprowadzić, musimy skupić w naszym ruchu wyłącznie element aktywny, — stworzyć takie warunki, w których najbardziej aktywna i wartościowa młodzież polska weszłaby do naszego stanu. Wierzę, że warunki te stworzy realizowanie w życiu naszych zastępów ideologii siły. W świetle rozważań o istocie naszego ruchu sprawa ta nabiera zasadniczego znaczenia. Wychowanie nowego pokolenia wodzów harcerskich będzie oparte na takich zasadach: **a)** Wychowanie wodzów jest problemem dla życia drużyny i zastępów najważniejszym. Jacy zastępowi — takie zastępy, jakie zastępy — taka drużyna. **b)** Wychowanie wodzów jest pierwszym obowiązkiem harcmistrza — drużynowego. Drużynowy jest odpowiedzialny za wybór i wychowanie zastępowych, odpowiedzialny wobec Ruchu i władz harcerskich. Drużynowy wychowuje drużynie zastępowych conajmniej na 3 lata pracy naprzód. Wychowanie to nie może być dorywcze, musi być ciągle. Dokształcanie zastępowych na doraźnych kursach wtedy, gdy się już widzi, że robota w zastępach się rwie, że nie idzie, jest do niczego, świadczy jedynie o tem, że drużynowy wychowaniem się nie zajmuje, że robotę swoją partaczy. Drużynowy musi z tego obowiązku się tak wywiązywać, aby nawet wtedy, gdy w kierownictwie drużyny coś się załamie (drużynowy zachoruje lub t. pod.), życie zastępów szło własnym rozpędem, nie odczuwało takich załamań. Przez stałe i odpowiednie kształcenie zastępowych, drużynowy doprowadza do pewnej niezależności życia zastępów, zwłaszcza od chwilowego natężenia pracy w drużynie. Trzeba podkreślić, że taki stan rzeczy, w którym robota w zastępie nie idzie, a drużynowy za to karci zastępowego, jest w naszym specjalnie ruchu niedopuszczalny. Jedyną radą jest wówczas zmienić zastępowego i mojem zdaniem... drużynowego także. Wypadki takie (dosyć zresztą częste), wskazują na to, że drużynowy nie oddziaływuje bezpośrednio na zastępowych, nie oddziaływuje wychowawczo na zastępy. Możnaby powiedzieć, że drużynowy, zastępowego — wodza, karcić może tylko za **przekroczenie** pewnych granic w dowodzeniu zastępem. — natomiast za zaniedbanie natężenia życia zastępu, za **obniżenie** ducha zastępu — można go tylko z jego obowiązków zwolnić. Po tej dygresji wracamy znowu do wychowania wodzów. ## c) Ośrodkiem wychowującym dzielność wodza jest jego własny zastęp Oddziaływanie zastępu na harcerza (dla nas w tej chwili kandydata na zastępowego) zostało obszerniej omówione w poprzednich gawędach. Trzeba tutaj tylko podkreślić, że musi to być zastęp aktywny, o pełnem w naszym zrozumieniu, bogatem i ciekawem życiu. W gromadzie takiej wybija się jednostka mocniejsza, zdobywająca w szybszem niż inni tempie dzielność swoją. W harcach zastępu przeżywa wszystkie potrzebne jego wyrobieniu radości i udręki, by ostatecznie wyjść zwycięsko i sprecyzować swoją indywidualność. Jeżeli wtedy budzi się instynkt dowodzenia, to indywidualność jego zaznacza się mocno w życiu jego zastępu. Harcmistrz — drużynowy musi ten moment wyczuć. Przyszedł bowiem czas, w którym trzeba albo tego harcerza postawić na czele własnego zastępu, albo — jeśli to niemożliwe — pozwolić mu skrzyknąć nową bandę i założyć własny zastęp. Nawiasem mówiąc wydaje się to jedyną formą ekspandowania ilościowego harcerstwa. ## d) Wodzowie jednej drużyny są związani w „zastęp wodzów” Drużynowy, przyboczni, zastępowi. „Zastęp wodzów” jest rdzeniem drużyny, twórczem ogniskiem ruchu na terenie drużyny, ośrodkiem wyrabiania się w systemie, jest zastępem harcerskim, mającym własne odrębne życie wewnętrzne, terenem wyżycia się zastępowych w roli tych, którymi w zastępach swoich dowodzą, terenem wzajemnego oddziaływania i dalszego urastania w dzielności, czynnikiem ujednoczenia idei, kultu i haseł w drużynie. Zastępowi poznają tu tajniki metod skautowych; tu próbuje się nowe pomysły i sposoby w harcach tego zastępu; na specjalnych kursach i t. p. podnoszą zastępowi swoje wyszkolenie techniczne. „Zastęp wodzów” jest Radą drużyny, ośrodkiem współpracy, wymiany planów, rezultatów, doświadczeń. ## e) Wychowanie wodza uzupełnia się, wykańcza i sprawdza w „próbie wodzów” Przejście harcerza do stanu wodzów stanowi punkt charakterystyczny w jego życiu skautowem. Moment ten musi się silnie zaznaczyć i wywrzeć piętno na jego samopoczuciu wychowawczem. Przyjęcie do stanu wychowawczo w harcerstwie decydującego musi się oprzeć na **publicznem** stwierdzeniu u danej jednostki walorów harcerza i dowódcy, choćbyśmy byli o istnieniu tych walorów jaknajbardziej przekonani. „Próba wodzów” wymaga osobnego potraktowania, omówimy ją zatem obszerniej w następnej gawędzie.

Źródło: strony drukowane 68–72; strony PDF 74–78. Rekord w Polonie.

> **Status: transkrypcja OCR — wersja beta.** Zachowano pisownię wydania z 1935 roku; poprawiane są wyłącznie oczywiste błędy rozpoznania. W świetle założeń i metod harcerskich próba harcerska, poza stwierdzeniem u harcerza (dla użytku próbującego) faktycznego stanu posiadania przez tegoż harcerza wiadomości i umiejętności w zakresie objętym odnośnemi programami, ma także (może ważniejsze nawet) znaczenie wychowawcze dla próbowanego. Polega ono na przeżyciu, dającem harcerzowi poczucie wielkości próbowanych sił jego. Próbę zatem traktujemy jako próbę dzielności harcerza, której tłem niejako będą wymagane umiejętności i wiadomości. Przez poszczególne przeszkody prowadzić będziemy harcerza w sposób emocjonujący, ciekawy, jeśli potrzeba tajemniczy, opierając się na jego ambicji, wysiłku pokonywania, zdobywania, a w drugim dopiero rzędzie na jego chęci pokazania się. Próba musi być wielką a radosną przygodą, zwycięskiem przeżyciem, od którego coś nowego się zaczyna. Próba musi być zdobytym mocą (nie tylko małym stosunkowo trudem wyuczenia się), walorem, nobilitującym go w danym stopniu harcerskim, względ nie stopniu starszyzny. Próbę taką pamięta harcerz czy wódz na całe życie. Nie potrzeba chyba uzasadniać, dlaczego przy takiej próbie poszczególne przeszkody, zwłaszcza sposób ich postawienia, muszą być umiejętnie dostosowane do próbowanej indywidualności, więc wieku, zainteresowań, wykształcenia i t. p. warunków. Aby się uchronić od zbytecznej dygresji do szczegółów, przykłady takich przeszkód są dla lepszego naświetlenia sprawy zestawione w osobnym (następnym) rozdziale o próbach dzielności. Próba wodzów wyzwalająca publicznie harcerza na dowódcę ma za zadanie: 1. Wykazać mu czy osiągnął dzielność potrzebną przywódcy. 2. Wykazać harcmistrzowi, czy próbowany wyrobienie to uzyskał. 3. Wykazać czy próbowany uzyskał odpowiednią wprawę w dowodzeniu. 4. Zaznaczyć silnie moment przełomowy — początek nowego okresu działania harcerskiego (instruktor-skiego). 5. Zbudzić u próbowanego zmysł przynależności do grona starszyzny (drużyny wzgl. ruchu). Forma ujęcia organizacyjnego „próby wodzów” jest w tej chwili obojętna, byle odpowiadała postawionym postulatom. Próbę tę trzeba pojąć jako pierwszą próbę starszyzny, eliminującą materjał na wodzów — harcmistrzów, czy wodzów — działaczy, który to materjał ma dać zastęp wodzów drużyny. O ile zatem próby dzielności musimy używać we wszystkich próbach harcerskich, czy to młodzieży czy starszyzny, z odpowiedniem rzecz jasna stosowaniem, — o tyle „próby wodzów” odbywać mogliby jedynie czynni członkowie zastępu wodzów danej drużyny. Z góry wykluczamy możliwość powoływania do stanu wodzów naszego ruchu, i stawianie przed próbą tych wodzów, którzy sami w zwyczajnym zastępie harcerskim się nie wybili, a następnie nie przeszli wyszkolenia dowódców w zastępie wodzów. Od zasady tej jeśli ruch wodzów ma objąć harcerstwo — odstępować nie wolno. Niech mi będzie wolno przytoczyć dla przykładu projekt programu „próby wodzów”: ## próba: ## wódz zastępu-gromady: 1. W „próbach dzielności” wykaże siłę. (ducha, umysłu i ciała). 2. Wie jakie są obowiązki wodza harceskiego. 3. Wie jaka jest jego odpowiedzialność za gromadę wobec ruchu harcerskiego i społeczeństwa. 4. Podnosi w zastępie kult mocy, oparty o etykę chrześcijańską. Przeprowadzi w zastępie wybrane przez siebie obrzędy lub inne zachowania kult ten podkreślające. 5. Wprowadza w życie zastępu (gromady) i realizuje hasło zdobywania siły, dzielności. 6. Nauczy w jednym harcu, zastęp swój trzech dowolnych ale różnych umiejętności technicznych. 7. Zorganizuje i przeprowadzi samodzielnie krótki (5 dniowy) obóz zastępu. 8. Przeprowadzi w zastępie względnie drużynie jakąś akcję wykazującą czynny stosunek tej gromady do zagadnień obywatelskich. 9. Zaprojektuje i urządzi na żądanie: kącik, zastępu, świetlicę drużyny 1. t. p. 10. Zorganizuje życie świetlicowe swego zastępu. — urządzi zbiórkę świetlicową, herbatkę, wieczorynkę i. t. p. 11. Przeprowadzi bieg indywidualny zastępu. 12. Przedstawi prowadzony przez siebie „dzienniczek wodza”. 13. Przedstawi plan pracy zastępu swojego na okres kwartału i uzasadni celowość poszczególnych harców. (Widma). 14. Inicjatywę zastępu umie zorganizować w harc dający siłę. 15. Przeprowadzi samodzielnie próbę młodzika lub wywiadowcy z zastosowaniem prób dzielności. 16. Zna organizację harcerstwa. 17. Ułoży budżet drużyny, oszczędza na czasie, materiałach i funduszach, zna obowiązujące przepisy gospodarcze. ## wódz - działacz: 1. W „próbach dzielności” wykaże siłę. 2. Wie jakie są obowiązki wodza harcerskiego. 3. Wie jaka jest jego odpowiedzialność za podjętą robotę wobec ruchu harcerskiego i społeczeństwa. 4. W kierowaniu grupą działającą opiera się wyłącznie na etyce chrześcijańskiej harcerstwa — na ideologii siły. 5. W grupie działającej realizuje plan doskonalenia się specjalnego i oddziaływania społecznego wg. założeń harcerskich. 6. Wykaże umiejętność podzielenia się swojem doświadczeniem grupie, której przoduje, w dziedzinie pracy społecznie przydatnej. 7. Wykona z zakresu swoich upodobań pracę samodzielną. 8. W grupie działającej przeprowadzi akcję wykazującą wyraźnie obywatelski charakter roboty tej grupy. 9. Zorganizuje i urządzi warsztat pracy swej grupy, wg. wymogów danej specjalności, higieny, estetyki. 10. Zorganizuje życie towarzyskie swej grupy, odkreślające jej zwartość i jednolitość, umożliwiając szersze oddziaływanie społeczne. 11. Umie pobudzić ambicję pracy grupy działającej, opierając ją o pogodne podejście do samodzielnego trudu. Umie wykorzystać zdrową emulację jednostek do osiągania celów tej grupy. 12. Przedstawi prowadzony przez siebie terminarz pracy (Gant). 13. Przedstawi kwartalny plan pracy swojej grupy, uwzględniający zdobyte już doświadczenie. 14. Inicjatywę grupy działającej umie wykorzystać w planie pracy tej grupy. 15. Umie znaleźć formy uznania pracy swej grupy, w sposób pobudzający instynkty wartościowe. 16. Zna organizację społeczności, na którą pracą swej grupy oddziaływuje. 17. Prowadzi oszczędny tryb życia, oszczędza na czasie, materiałach i funduszach. **przykłady „prób dzielności”** w zastosowaniu w próbach harcerskich, próbach obrzędowych, próbach wodzów, harcach i zawodach zastępu. ## 85 prób dzielności Próby można przeglądać jako kafelki, przeszukiwać i filtrować według ćwiczonych cech. Kategorie filtrów są redakcyjnym ułatwieniem, a oryginalne określenia cech pozostają widoczne przy każdej próbie. [Znajdź próbę dla swojej drużyny](/proby-wodzow/) [Otwórz pierwszą próbę w kolejności książki](/proby-wodzow/rozdzialy/29-proby-wodzow/001-wykrzesac-ogien/).

Źródło: strony drukowane 73–92; strony PDF 79–98. Rekord w Polonie.